Showing posts with label lifestyle. Show all posts
Showing posts with label lifestyle. Show all posts

Wednesday, November 29, 2023

श्यामश्वेत सहरको कथा खजाना

 तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

काठमाडौंली जनजीवन र संस्कृतिको इतिहासतिर पसिहेर्दा देखिन्छ– त्यो युग केवल पुराना मान्छेको पुरानो समय थिएन, सहरको एउटा जीवन्त दस्तावेज थियो

यो मेरो काठमाडौंको स्मृति–कथा हो, त्यो पुरानो श्यामश्वेत–काठमाडौंको कथा– मेरो काठमाडौंको पुरानो कथा । हालको काठमाडौं महानगरपालिकाको वडा नं. २७ मा मेरो जन्मस्थल पर्छ– महाबौद्ध टोल । विसं २०३० सम्म मैले त्यही टोलमा बिताएको हुँ ।

श्यामश्वेत सहरको कथा खजाना

आजभन्दा झन्डै १३ सय वर्षपहिले विसं ७८१ मा राजा गुणकामदेवले बसाएको कान्तिपुरीको भित्री भागमा पर्छ त्यो । त्यो महाबौद्ध टोलमा एउटा विशाल बौद्ध चैत्य छ । झट्ट हेर्दा स्वयम्भूको रूप छ । बगलमा खुला बहाल छ । चैत्यको ठीक पश्चिममा मेरो घर थियो । बिहान उठ्नेबित्तिकै बुद्धका आँखासँग हाम्रो आँखा जुध्थ्यो । बहालको चारैतिर टम्म मिलेका घरहरू थिए । कतिपय घरमा कलात्मक काष्ठकलाका ‘सँझ्याँ’ हरू थिए भने धेरैमा आधुनिक बार्दली र बरन्डा । मेरो घरमा भुइँतलाको पसल–कवलमाथि एउटा सानो लाम्चो कौसी निकालिएको थियो । बौद्ध विहार भएकाले हाम्रो टोलमा बज्रयानका अनुयायीहरू टमोटे, तुलाधर र वज्राचार्यहरू अधिक थिए । उनीहरू सुनचाँदी र धातुका काम गर्थे । कोही भने सुचीकार काममा साधनारत हुन्थे । हाम्रोमा चित्रकारहरू, वैद्यहरू, दमाईहरू, सार्कीहरू, कसाई र कुशलेहरू तथा श्रेष्ठ र प्रधानहरू पनि थिए । मेरा बालसखाहरू सबै नेवारी बोल्थे । छिमेक टोलका मुसलमान र मारवाडी साथीहरू पनि नेवारी नै बोल्थे र नेवारीमै हामी झगडा गर्थ्यौं । झगडाको अश्लील शब्दमा सबै पोख्त थिए । बाहिरबाट पसल थापेर बस्न आउनेमध्ये नेवार समुदायकै ‘नाई’ अर्थात् कपाल काट्ने तथा लुगाफाटा धुने र स्त्री लगाउने धोबीको पसल पनि थियो । पछि ब्राह्मण पाण्डेहरू पनि बस्न आए । र, पण्डित नयराज पन्त त मेरै घरमा जन्मेका थिए, पछि छिमेक टोलमा सरेका हुन् ।

उबेला महिला सदस्यहरू भान्छाको कामपछि बुइगलमा जम्मा हुन्थे । ‘महिला’ शब्द प्रचलनमै थिएन । महिलाको जमघटमा पुरुष हुँदैनथे ।


बौद्ध चैत्यभन्दा अग्ला घर कुनै थिएनन् । मन्दिर–चैत्यभन्दा अग्लो घर बनाउनु हुँदैन भन्ने सामाजिक मान्यता असन, इन्द्रचोक, हनुमानढोका, मरुहिटी सबैतिर कायम थियो । मेरो घरको पसलमा चुरी बेच्ने मुसलमान परिवार बस्थ्यो । मुसलमान, दमाई, सार्की तथा कुश्ले परिवारहरू माथिल्लो तलामा प्रायः आउँदैनथे । आइहाले पनि कोठाभित्र पस्दैनथे । पसिहाले पनि राडी–सुकुलले नभेट्ने भुइँमै बस्थे । बाहिरिया मानिस पहिलो तला र दोस्रो चोटासम्म मात्रै उक्लिने चलन थियो । तेस्रो बुइगल तलामा भान्छाको काम हुन्थ्यो । छरछिमेकका महिला सदस्यहरू भने भान्छाको कामपछिको समय बुइगलमा जम्मा हुने प्रथा थियो । ‘महिला’ शब्द प्रचलनमै थिएन । आइमाईहरूको जमघटमा लोग्नेमान्छे बस्दैनथे ।

गोबर र रातोमाटोले बिहान–बेलुका भुइँ लिप्ने गरिन्थ्यो । नेवार परिवारभित्र पनि उपजातिका ठूलो र सानो भन्ने मान्यता कायम थियो । भात चल्ने र भात नचल्ने श्रेष्ठ हुन्थ्यो । भात र दाल ठूला जातका महिलाले नै पकाउने–पस्कने गर्थे भने तरकारी–अचार अरूबाट पनि चल्थ्यो । हामी काठको पिर्कामा बसेर काँसको वा पितलको थालमा भात खान्थ्यौं । लोग्नेमान्छे र केटाकेटीहरूले भात खाएर जुठो उठाएपछि मात्रै आइमाईको पालो आउँथ्यो । ढिलो खान थाले तिनले भनाइ खानुपर्थ्यो, ‘दाजुसँग खाएर भाउजूसँग उठ्ने !’

बुबा र कान्छो बुबाले भात खान थाल्नुअगावै थालीको छेउमा थोरै भात पितृको नाममा ‘बौ’ दिनुहुन्थ्यो । उठ्ने बेला थालमा थोरै भात–तरकारी स्वास्नीका निम्ति छाडेर हिँड्थे । श्रीमतीले श्रीमान्को त्यही जुठो थालमा खाने चलन थियो । खै रहर हो कि बाध्यता !

तीन तले घरका सबै भर्‍याङहरू काठले बनेका थिए । घरका सबै वयस्क महिलाहरूले महाबौद्ध बहालछेउ स्थापित वीरधारा (कलधारा) बाट गाग्रीमा पानी भरेर बुइगलसम्म पुर्‍याउन ६ वटा भर्‍याङ चढ्नुपर्थ्यो । भर्‍याङ चढ्दा कसैले पानी नाघ्ला भनेर छिँडीदेखि नै ‘बिन्हा बी...’ अर्थात् ‘छोड् है छोड्’ भन्दै चढ्ने चलन थियो । पानी नाघियो भने फेरि धारा जानुपर्ने कष्ट हुन्थ्यो । पालो कुर्नुपर्ने हुन्थ्यो । पानी बोक्नै पनि कम्मरमा पटुका बाँध्नुपर्ने बाध्यता थियो महिलालाई । वीरधाराकै छेउमा गाई र साँढेलाई पानी ख्वाउन लाम्चो चारपाटे फलामे खँड्कुलो थापिएको थियो । त्यसमा विचित्रको कल जोडिएको थियो । पानी भरिएपछि खँड्कुलोको धारा आफैं बन्द हुन्थ्यो । त्यो कमानीमा एउटा डल्लो भकुन्डो थियो । वास्तवमा त्यो आजभोलिको आधुनिक बाथरुम कमोडको सिस्टम कमानी रहेछ । अचम्म लाग्छ, ८० वर्ष पहिले नै त्यो प्रविधि नेपाल भित्रिसकेको रहेछ । बाथरुम कल्चर भने नेपालमा कहीँ थिएन । राजामहाराजाका दरबारदेखि आम जनताका घरमा पनि ‘कोप्रा कल्चर’ को बाहुल्य थियो । हाम्रो घरमा पनि कोठाकोठामा पितलको कोप्रा हुन्थे । पितलको कोप्रालाई पछि ताम्चेनको सेतो कोप्राले विस्थापित गर्‍यो, तर ‘कोप्रा कल्चर’ अर्थात् कोप्रा प्रचलनको मौलिकता विसं २०३६ वा २०४६ सम्म पनि आधुनिक पक्कीघर बनाउन नसक्ने सहरी परिवारमा कायमै रहेको विश्वास गरिन्छ ।

महाबौद्ध टोलमा सार्वजनिक चर्पी थियो । एउटा जनाना र अर्को मर्दाना । पानीको व्यवस्था थिएन । लोहटामा पानी लिएर जानुपर्थ्यो । हाम्रो भने आफ्नो बारीमै एउटा चर्पी थियो । त्यहाँ पनि लोहटा लिएरै जाने चलन थियो । ‘लोहटा कल्चर’ मा पानीको खपत अहिलेजस्तो बेहिसाब हुँदैनथ्यो । वर्तमानको एउटा फ्लसमा खर्च हुने पानीले २/३ जनाको शौचकार्य सम्पन्न हुन्थ्यो ।

काठमाडौंका टोलहरूमा मूलसडकका घरहरू टम्म मिलेका भएपनि भित्रभित्र ससाना चोक हुन्थे, चार–पाँच घरको साझा ठाउँ ! त्यहाँ सार्वजनिक फोहोर फ्याँक्ने एउटा खाल्डो पनि हुन्थ्यो । त्यसलाई ‘साःगाः’ अर्थात् मलको खाल्डो भन्ने चलन थियो । भोज–भतेरका लपेस–टपरी, भान्छाका अवशेष र थोरै मलमूत्र पनि फ्याँक्ने गरिन्थ्यो । केही दिन बिराएर त्यहाँको मल उठाउने व्यक्तिहरू आउँथे । त्यस फोहोरको डुंगुरमा नकुहिने कुनै वस्तु रहेको मलाई सम्झना छैन । प्लास्टिक देखेकै थिइनँ । टिन, गोल्टिन वा काँचका सिसी आदि घरमै विभिन्न प्रयोजनमा खपत हुन्थ्यो । चर्पीको फोहोर पनि बटुलेर, मट्टीतेलको टिनमा भरेर, खर्पनमा हाली लैजाने मानिस तथा स्वास्नीमानिस नियमित मल सोहोर्न

आउँथे । ससाना केटाकेटीलाई बाहिर सडकमै आची गराउने परिवार पनि थिए । सडकको फोहोर पनि सोहरेर मलसँगै लैजाने गरिन्थ्यो । सडकको फोहोर सोहोर्न राँगाभैंसीका लामालामा करङहरू प्रयोग हुन्थ्यो । दुईवटा सेता करङका हाडले फोहोर सोहोर्ने काम गर्न निपुर्ण हात पनि चाहिन्थ्यो । घरायसी फोहोर व्यवस्थापनाको समस्या खेतबारीको मलखाद खपतबाट सम्पन्न हुन्थ्यो । ठूल्ठूला भोजभतेरका अवशेषहरू (केही जुठा खाद्यपदार्थ, लपेस, टपरी र बोहताका सालका पातहरू), सिलाइ गर्ने बाँसका सिन्काहरू, रक्सी–जाँड पिउने माटाका सलिंचा (रक्सी प्याला) आदि सबै साःगाःमा आफैं सड्ने–गल्ने ‘बायो डिग्रेडेवल’ पदार्थ थिए । प्लास्टिक आदिको कुनै नामोनिसानै थिएन ।

महाबौद्ध बहाल थियो– टोलवासीका विभिन्न सामुदायिक क्रियाकलाप (आर्थिक, धार्मिक, सांस्कृतिक एवं मनोरञ्जनका कार्यक्रम) सम्पन्न गर्ने–गराउने सामूहिक स्थल । दिनदिनै देखिने क्रियाकलाप (जस्तैः अटलमा लुगाफाटा धोई बस्ने महिलाहरू, जाडोमा घाम ताप्न बस्ने मानिसहरू, घाम तापेर तेल घस्न बसेका सुत्केरीहरू, एकअर्काको टाउकामा जुम्रा टिप्न बसेका केटीहरू तथा साँझ परेपछि टोलका केटाकेटीहरू उफ्रीउफ्री खेलेको दृश्य) का ती स्मृति अहिले पनि आलै छन् । कवड्डी खेल्ने, फुत् फुत् उफ्री डोरी नाघ्ने, पानस (पानहस) भनेर डन्डीबियो खेल्ने, हातेमालोमा चाकली पाँ पाँ खेल्ने, साइकलको पांग्रा गुडाएर कुद्ने, च्याम्पटी (लब्सीको गेडा) घुमाउने, ‘हु वा रे क्वारे क्वारे’ भन्दै घ्वाँय् (झिँगटीको टुक्रा) सँग खेल्ने र ‘एकं घाला छ कु...’ भन्दै गट्टी खेल्ने केटीहरू, गुच्चा खेलेर झगडा गर्ने केटाहरू स्मृतिपटलमा धमिलिँदै गएको चित्र बनेर बसेको छन् ।

दसैं–तिहारताका बहालमा लिंगेपिङ थापिन्थ्यो । हामी धागोको मण्डली खेल्थ्यौं र चंगा छोप्न कुदथ्यौं । सबैभन्दा ठूलो आकर्षण त महाबौद्धका टमोटे खलकले निकाल्ने खड्गजात्रा हुन्थ्यो । त्यो काम दसैंको टीकाको दिन हुन्थ्यो, तर असनटोलमा चाहिँ त्यसको भोलिपल्ट । महाबौद्धको ‘मावु पायो’ र असनको ‘असं पायो’ हेर्न नगएको निकै वर्ष भयो । पायो हेर्नुको रोमाञ्चक क्षण भन्नु खड्ग हातमा लिएर उसलाई जिस्क्याउने दर्शकलाई काट्छुझैं गरि लखेट्नु हो । जिस्क्याउनेहरूमा वटुतिर बस्ने मुसलमान केटाहरूका साथमा स्थानीय केटाहरू पनि सम्मिलित हुन्थे । त्यसो त छाता ओढेर आउने जोकोहीलाई पनि पायोले आक्रमण गर्ने चलन थियो । हातमा खड्ग र खुँडा बोकेर थरथर काँप्दै देवता चढेको भान पार्दै पायोहरूको टोल परिक्रमा सांस्कृतिक परम्पराको एउटा रोचक पक्ष थियो ।

तीन सहर काठमाडौंको परम्परागत जात्राहरूमा देश परिक्रमाको सिलसिलामा गाईजात्रा, ‘उपाको’ परिक्रमा, पाहाँचरेको अजिमा रथ घुमाउने लगायत पञ्चदान परिक्रमाको लस्करले हाम्रो टोलमा विशेष रौनक ल्याएको अनुभूति हुन्थ्यो । तीमध्ये हामी केटाकेटी, बालबालिकालाई बाटोबाटोमा बसेर जगात माग्न पाइने घन्टाकर्ण अर्थात् गठाँमुगको पर्व र त्यसमा ‘आजु जय् हा...’ गरेर होहल्ला साथ टोलभरि घुम्न पाउनु, धान्य पूर्णिमाका दिन घरघर गएर ‘योमरी च्वामु’ भन्दै रोटी माग्नु र इन्द्रजात्राताका ‘लाःछकु ब्रय्क समय वजी’ भन्दै छेक्ला बटुल्नु निकै मजा लाग्थ्यो । एवं प्रकार इन्द्रजात्राका बेला ल्याइने ‘पुलु किसी’ अर्थात् मान्द्रो हात्तिको आगमनसँगै टाना... टाना... बाजा र व्हार व्हार बलेका चिरागका साथ हुने होहल्लामा ‘टानां किसी’ वल भन्दै भागदौड गर्दाको मज्जा पनि विशेष थियो । त्यसअतिरिक्त लाखेको नाच हुने बेला महाबौद्ध बहाल भीडले खचाखच हुने गर्थ्यो । एक मोहर (पचास पैसा) चढाए लाखे नाच र लाखेलाई जिस्क्याउने ‘झ्यालिंचा’ नामक ठट्यौलीको गुञ्जायमान क्षण अविस्मरणीय भएर मस्तिष्कमै बसेको छ ।

समाज–समुदायलाई आफ्नो संस्कृति र परम्परासँग जीवन्त राख्न अनि महाबौद्ध बहालको भूमिकालाई विस्तृत बनाउन त्यहाँ मञ्चन हुने नाटक, शिवरात्रिताका मधेशबाट आएका सर्कस खेल, बाँदर र भालुका नाचहरू, इन्द्रजात्रामा भक्तपुरबाट ल्याइने सिंहराजको नाच, महाकाली नाच रोमाञ्चक लाग्थ्यो । उसिनेको आलु माथि आकाशतिर फ्याँकेर क्वाप्प मुखभित्र पार्न सक्ने ‘ब्याँचा’ अर्थात् भ्यागुते नामक व्यक्तिको कर्तुत पनि बिर्सिनसक्नु छ । जे होस् काठमाडौंका यस्ता बहालहरू स्थानीय प्रयोजनका लागि निर्दिष्ट खुला क्षेत्रका रूपमा संरक्षित राख्नु हाम्रो परम्परा हो । व्यापार र व्यवसायका नाममा ती बहाल अतिक्रमण हुनु निकै खेदपूर्ण छ ।

बहाल, बहिल तथा ननी काठमाडौंको मौलिक विशेषता हो । सहरी क्षेत्रभित्र गृहस्थ जीवनमा बसेर बौद्ध धर्मको सांस्कृतिक अभ्यास एवं बौद्ध ग्रन्थको अनुशीलन गर्न/गराउन बहा (बहाल), बही (बहिल) तथा ननीको निर्माण भएको बुझिन्छ । ‘काठमाडौं उहिले र अहिले’ नामक पुस्तकमा तीर्थनारायण मानन्धरले ६६ वटा बहाल, १५ वटा बहिल र १५ वटा ननीको फेहरिस्त प्रस्तुत गर्नुभएको छ । तीमध्ये ‘महाबु बहा’ (महाबुद्ध बहाल) मेरो जन्मस्थल हो ।

काठमाडौंको अर्को विशेषता यहाँका प्रत्येक टोलका सत्तल, पाटीपौवाहरू तथा डबलीहरू हुन् । ती सामुदायिक वा सार्वजनिक प्रयोजनका लागि हुन्थे । सहरी विकासको वर्तमान अतिक्रमणले ती रचनाहरू बिलाउने क्रम तीव्र छ । मेरो टोलमा दुईवटा ‘फल्चा’ अर्थात् पाटी थिए । एउटामा घरबारविहीन ग्वार्चा नामक टुहुरो बस्थे । उनी शतप्रतिशत मगन्ते थिए । भोजभतेरमा माग्न जाने उनको विशेषता थियो । ग्वार्चालाई भोज भाग नदिएसम्म महाबौद्ध टोलको कुनै पनि भोज पनि पूर्ण हुँदैनथ्यो । ग्वार्चाले मागेको भोज वा अरू खाने कुरा उसको साथै बस्ने ५/७ वटा भुस्याहा कुकुरहरूलाई नबाँडी उसको मुखमा पर्दैनथ्यो । मेरो टोलको एक विशेष पहिचान थियो– ग्वार्चा । ग्वार्चाको पाटी–बासले पनि अरू सामाजिक प्रयोजनमा कुनै बाधा पार्दैनथ्यो । किनभने ऊ आफ्नो थाङ्नोमाङ्नो दिन सुरु भएपछि अन्तै राख्ने गर्थ्यो । तसर्थ बेलाबखत खसी काटेर मासु भाग लगाउने काम पनि त्यही पाटीमा हुन्थ्यो भने हामी केटाकेटी पाय्,ँ चौका, पञ्जा र छक्का खेल्न त्यही पाटीमा जम्थ्यौं । यस्ता पाटीपौवामा आजभोलि स्थायी पसल थापेर तिनलाई हडप्ने चलन छ । महाबौद्ध बहालभित्रको अर्को एक पाटीमा पनि हामी तास–जुवा खेल्थ्यौं, तर पैसा थापेर खेल्ने हाम्रो औकात थिएन । चुरोटको बट्टा काटेर बनाइएका तासहरू तथा स्वास्नीमान्छेका चुरीका काँचका रंगीबिरंगी टुक्राहरू तथा काँचका टुक्रा पेलेर बनाइएका ‘लोल’ हरू थापेर दाउ खेल्ने गरिन्थ्यो । पैसा थापेर खेल्नेहरूलाई पुलिसको डर हुन्थ्यो । साँझतिर त्यस पाटीमा बूढापाकाहरू सँगै बसेर गफ गर्ने, तमाखु खाने, कक्कड पिउने, यदाकदा फागुका बेला गाँजा पनि सर्काउने काम गर्थे । पाटीको अर्को महत्त्वपूर्ण प्रयोजन बाहिरबाट आएका बटुवाहरूलाई बास दिनु पनि थियो । ढाक्रे, भरिया वा अरू बटुवा त्यहाँ आउँथे, भात भात पकाएर खान्थे वा एक रात सुतेर फर्किन्थे ।

काठमाडौं सभ्यतामा यस्ता पाटीपौवा (फःल्चा), सत्तल (सतः), मन्दिरका पेटी (फः) र डबली (डबु) को विशेष स्थान छ । बाहिरी गाउँ–ठाउँबाट आएका मानिसलाई विश्राम वा बास बस्ने सुविधा यिनै फल्चा र सत्तलहरूले प्रदान गर्थे । रानीपोखरीकै आडमा रत्नपार्क (तत्कालीन टुँडिखेल) सँगै एउटा ठूलो पाटी थियो । त्यहाँ २५/३० जना सजिलै अट्थे । पूर्वतिरबाट आउने बटुवाहरू त्यहाँ बास बसेका देखिन्थे । उनीहरू साथमै दाउराका मुठा, खानेकुरा, सामल सामग्री तथा भाँडाकुँडा बोकेर ल्याउँथे । चुलो थाप्ने ढुंगाबाहेक सबथोक आफैंसँग हुन्थ्यो । दरबार स्कुलबाट हाफ टायममा छुट्टीमा त्यहाँ चहार्ने गर्थें । क्षेत्रपाटी, सोह्रखुट्टे पाटी र काष्ठमण्डप नामक अरू सत्तल (मरु सतः) पनि आतिथ्यका अखडा नै थिए । विभिन्न देवालय र मन्दिरहरूमा गुठी–गाना मनाउन स्थापना गरिएका सत्तलहरू पनि अतिथिका लागि प्रयोग हुने गर्थे । घर बहालमा डेरा दिने काठमाडौंको चलन थिएन । पसल–कवल र छिँडीमा यदाकदा सिपाही र पुलिसलाई बास बस्ने डेरा दिने चलन भने थियो । वर्तमान काठमाडौंको स्वरूपमा होटल, लज, हाउजिङ कम्प्लेक्स, विशालबजार (सपिङ कम्प्लेक्स) आदिलाई नियाल्दा पूरै काठमाडौं बहाल सोहर्न र भाडा खान मुख बाएर बसेको अगस्त्य ऋषिजस्तै लाग्न थालेको छ ।

मेरो परिवार

हाम्रो संयुक्त परिवार थियो । बुबाका तीन भाइका सन्तान सबैलाई त्यो ४/५ कोठाको घर निकै अपुग र अप्ठ्यारो थियो । अंशबन्डा गरेर घर भाग लगाउन सम्भव थिएन । काठमाडौं सहरका कतिपय घरहरू अंशबन्डाका कारण कुरूप बन्न थालिसकेका थिए । एक भाइले पुरानो संरचना भत्काएर नयाँ र अग्लो घर निर्माण गर्ने र अर्को भाइ पुरानै संरचनामा बस्नुपर्ने बाध्यताले कलात्मक पुराना घरहरू बिग्रने–भत्किने क्रम चल्दै गयो । धेरैले परम्परागत घर बेचेर सहरको बाहिरी क्षेत्रमा नयाँ घर बनाएर परिवार टुक्रिने क्रमलाई अघि बढाउन थाले । मेरो परिवार त्यही कोटिमा पर्न गयो । संयुक्त परिवारको त्यो अतीत र पृथक् परिवारको यो वर्तमानलाई नियाल्दा आफैं रनभुल्लमा पर्न थालेको छु । त्यो बेला परिवारजन धेरै, कोठा थोरै थियो । वर्तमानमा भौतिक संरचना र कोठाहरू धेरै छन्, तर त्यहाँ बस्ने परिवारजन छैनन् । धेरैका परिवारमा युवा पुस्ता विदेशतिरै भास्सिएका छन् । परिवार भन्नु ज्येष्ठ उमेरका वृद्ध–वृद्धा मात्रमा सीमित हुने अवस्था सिर्जना हुँदैछ ।

...

नयाँ लुगा लगाउन, पेटभरि मासु भोजन गर्न दशैं नै कुर्नुपर्ने ती दिन, सिंगो–सिंगो अण्डा खान आफ्नै जन्मदिन वा तिहार कुर्नुपर्ने ती क्षण, स्याऊ–अनार–मौसम खान कडा रोगबाट बौरिनुपर्ने ती दिन, साइकलबाहेकका अरू गुड्ने पांग्रे साधन चढ्न भारततिरै लाग्नुपर्ने ती बेलाका सम्झनाले मलाई अचम्भित तुल्याउँछ । रुपैयाँ–पैसाको अवमूल्यन र बेसाहा भाउको रकेट उडान देख्दा आकाश–जमिनको भेउ पाउन पनि गाह्रो भइरहेको छ । जे होस्, समय–परिस्थितिको परिवर्तन क्रमबद्ध र समयसापेक्षित भए मात्रै त्यो स्वाभाविक र प्राकृतिक हुन्छ ।

https://ekantipur.com/koseli/2023/09/16/16948298668379629.html

Tuesday, November 28, 2023

न्युरोड : ५० वर्षमा जे हरायो

 ग्रेटा राणा

काठमान्डुमा पाँच दशकअघि कुनै नेवारको आँगनमा उभिएर हेर्दा लहलह धानका खेत देखिन्थे । ती अब सम्झना–कथा बनिसके । सबै कथा भोलिको यादमा गएर बस्नेछन् । यहाँ याद राख्नुपर्ने धेरै विषय छन् ।

म पहिलोपटक २०२८, असार २० गते नेपाल प्रवेश गरेकी थिएँ । अबका केही महिनामा म नेपाल बस्न थालेको ५ दशक पूरा हुनेछ । यति लामो समय नेपाल बसूँला भन्ने सोचेकै थिइनँ । तर, बसेँ । त्यसमा मलाई कुनै पछुतो छैन ।

न्युरोड : ५० वर्षमा जे हरायो

त्यतिबेला काठमान्डु कस्तो थियो ? काठमान्डु ‘वाइल्डेस्ट ड्रिम अफ क्यू’ मा उल्लेखित कवितामा वर्णन गरिएजस्तो थियो । त्यसैले यो ऐतिहासिक कालखण्डमा फर्किएझैं थियो । म दिल्लीबाट पुरानो नेपाली डकोटा चढेर त्रिभुवन विमानस्थल झरेकी थिएँ । सो विमानको ट्वाइलेटको फ्युसेलाजमा प्वाल परेको थियो । तैपनि त्यो सकुशल ल्यान्ड गरेका थियो । र, सबैजना ब्यागेज लिन तँछाडमछाड गरी दौडिएका थिए । त्यतिबेला पासपोर्ट हेर्ने, छाप लगाउने सबै काम मेरो ससुराले गरिदिनुभएको थियो ।

विमानस्थलबाट हाम्रो घर ‘एकान्तकुना’सम्म जाने एउटै मात्र बाटो थियो । त्यो निक्कै शान्त सडक थियो । अहिले त जाउलाखेल पनि कंक्रिटमा बदलिइसकेको छ । अझ धेरै मानिस यो क्षेत्रमा बसोबास गर्न चाहन्छन् । जब नवआगन्तुक मसँग ‘एकान्तकुना’ बस्छु भन्छन्, तब म भन्छु– होइन, म ‘एकान्त कुनामा’ बस्छु । कुनैबेलाको हाम्रो घरबाटै अहिले यो स्थानको नामकरण भएको छ ।

काठमान्डु त्यतिबेला शान्त–सुन्दर शहर थियो । मुख्यसडक त्यतिबेला न्युरोड थियो, अहिले मुख्य सडक दरबारमार्ग भएको छ । १९९० को भूकम्पपछि निर्माण भएको न्युरोड, जुद्ध सडक मलाई निकै मनपर्थ्यो । अहिले पनि त्यहाँको जुद्धको शालिक आकर्षक लाग्छ । स्थानीयले उतिबेला त्यसलाई भत्काएर ‘राणाकालीन शालिकहरूको चिहान’ मा मिल्काउन दिएनन् । जबकि धेरै शालिकहरूको अस्तित्व त्यहाँ मेटियो ।

न्युरोडको बायाँ कुनामा निकै चर्चित र लोकप्रिय पुस्टकारी पसल थियो । बच्चाहरूका लागि त्यो सबैभन्दा प्रिय स्थान थियो । उक्त पसलले आफ्नो मालिकलाई करोडपति नै बनायो होला । त्यसको छेउमा नेपाल घरेलु उद्योग थियो, जुन अहिले दरबारमार्गमा सरेको छ । उनीहरू तत्कालीन रानी रत्नको आभूषण बनाउँथे । त्यसैले पनि उनीहरू काठमान्डुका इलिटमाझ परिचित थिए ।

दायाँतर्फको सडकबाट अगाडि बढेपछि विश्वज्योति सिनेमा हल पुगिन्थ्यो र त्यसको कुनामा नेपाल कफी हाउस थियो, जुन अहिले छैन । कफी हाउस लेखक तथा कलाकारको झमघट हुने स्थान थियो, जहाँको समोसा र डोसा निकै मिठो हुन्थ्यो । हाम्रो परिवारकै लागि त्यो मनपर्ने लोकेसन थियो ।

न्युरोडको अर्को आकर्षण त्यतिबेला पीपलबोट पनि हो, जहाँ सबै प्रकारका पत्रपत्रिका तथा पञ्चायतविरुद्ध खासखुस गर्न मानिस जम्मा हुन्थे । त्यसैको पछाडि पुरानो खाली घर थियो । त्यहाँ न कोही बस्थ्यो न कोही छिर्थ्यो । सायद त्यो भूताहा घर थियो । अहिले त्यो पनि कंक्रिटमा परिवर्तन भएको हुन सक्छ ।

प्यानरोमा होटल न्युरोड खिचापोखरीमा थियो । र, गोरखापत्र संस्थानसँगै पारस होटल थियो । ती सबै होटल द्वारिकाका प्रणेता द्वारिकादास श्रेष्ठकै परिवारले सञ्चालन गर्थे । अमेरिकन लाइब्रेरी न्युरोड र खिचापोखरीको कुनामा थियो । मलाई लाग्छ, त्यतिबेला उक्त स्थान प्रेमिल जोडीको ज्ञानभन्दा बढी माया साट्ने थलो थियो । त्यो पनि अहिले हटिसकेको छ ।

अहिले न्युरोडमा पार्किङ पाउन युद्धै गर्नुपर्छ । गाडीहरूको समुद्र नै हुन्छ त्यहाँ । त्यतिबेला हरेक गाडी कसको हो भनेरै थाहा हुन्थ्यो । बालकृष्ण सम पुरानो फोर्ड चढ्नुहुन्थ्यो । तर, हेर्दा लाग्थ्यो त्यो गाडी डेट्रोइटको फ्याक्ट्रीबाट भर्खरै निकालिएको हो । हाम्रो एन्जिला भन्ने पुरानो फोर्ड गाडी थियो, जुन ब्रेक लगाएपिच्छे बिग्रिन्थ्यो र बीच बाटोमा गाडी रोकेर ठोकठाक गर्नुपर्थ्यो । अहिले त्यो स्थिति आयो भने के होला कल्पना पनि गर्न सकिन्न ।

उतिबेला पनि र अहिले पनि निकै चाखलाग्दो ठाउँ इन्द्रचोक हो । मुसलमान चुरा व्यापारीले उक्त स्थानलाई आफ्नो भनेरै दाबी गर्न थालिसकेका थिए । धेरै मानिसलाई उनीहरू भारतीय हुन् भन्ने लाग्छ । तर, त्यसो नभएर जंगबहादुरले इराकीहरूलाई शरण दिएका हुन् । उनीहरू काठमान्डुका इमाम पनि हुन् । प्रायको बसोबास क्षेत्रपाटीमा भए पनि हाल उनीहरू अन्यत्रै सरिसकेका छन् ।

अर्को चर्चित स्थान भनेको ब्रिटिस लाइब्रेरी थियो, जुन अहिले बेलायती राजदूतावाससँगै छ । मानिसहरू त्यसको सदस्यता रिसर्चका लागि भन्दा पनि शनिबार राजदूतावसको हलमा देखाइने फिल्मका लागि लिन्थे । त्यसबेला त्यो लाइब्रेरी निकै चर्चित थियो । त्यहाँ बहुचर्चित हास्यव्यंग्यकार सिड जेम्सले निर्माण गरेको ‘क्यारी अन’ सिरिज पनि प्रदर्शन हुन्थ्यो । हामी ‘क्यारी अन डक्टर’, ‘क्यारी अन नर्स’ र सबैभन्दा हास्यप्रद ‘क्यारी अन अप द खाइबेर’ हेर्थ्यौं । ब्रिटिसहरूले गरेको व्यंग्य अमेरिकीलाई पच्दैनथ्यो । गाईजात्राका बेला बेलायती राजदूतावासमा प्रदर्शनका लागि आएका कलाकार राजदूत र महारानीमाथि नै व्यंग्य गर्थे । उनीहरूले गरेको मिमिक्रीले अमेरिकनहरू चकित नै हुन्थे । त्यही कुरा यदि अमेरिकी दूतावासमा भए उनीहरूलाई बाहिरको ढोका देखाइन्थ्यो होला । जर्ज बर्नड शाले एकपटक भनेका थिए, ‘ब्रिटिस र अमेरिकीहरू अङ्ग्रेजी भाषाले छुट्याएको दुईवटा फरक जाति हुन् ।’ धेरैलाई यो गफै लागे पनि मैले यो भिन्नता धेरैपछि क्यानडामा देखेकी थिएँ ।

आज हामीसँग के छ त ? क्रंक्रिटको जंगल । भक्तपुरमा तैबिसेक विदेशी पैसाकै कारण भए पनि मध्यकालीन संरचना जोगिएको छ । काठमान्डुका धेरै स्थानका दरबारहरू भने राणाप्रतिको रिसले ध्वस्त बनाइए । सरकारी कार्यालयका रूपमा प्रयोग भएका केही संरचना मात्रै सुरक्षित छन् । सरकारले नै अन्य स्थानका पनि जिम्मा लिएको भए ती पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकसित हुन सक्थे ।

यो प्रसंग सम्झँदा मलाई भीमसेन थापाबाट राणाहरूले लिएको बागदरबारको चर्चा गर्न मन लाग्छ । त्यहाँ लुइस १४ औंको पालाको फ्रेन्च घडी देखेर म चकित परेको थिएँ । उक्त घडीलाई भर्सेलिजका शिल्पकारहरूले मात्रै सही अवस्थामा राख्न सक्छन् । सो घडी माकुराको जालोमा जकडिएको थियो । केशरमहल पछि सरकारले आफ्नो बनायो । नाटक देखाउन अत्यन्तै उपयुक्त स्थान हो केशरमहल । त्यहाँ मलाई ‘मच अडू अबाउट नथिङ’ वा ‘अल्स वेल द्याट इन्डस् वेल’ प्रदर्शन गर्न मन छ । हाम्रो आफ्नै स्ट्राटफर्ड अन एभिवन हुन्थ्यो । काठमान्डुका नवधनाढ्यहरूले अब कलामा लगानी गर्नुपर्छ ।

अर्को निराशाजनक विषय नारायणहिटी दरबार पनि हो । पुरानो दरबार अझ सुन्दर थियो । काठमान्डुमा रहँदा देखेको राजा वीरेन्द्रको गद्दी आरोहण पनि बिर्सन सकिँदैन । हामी त्यसबेला न्युरोडअघि नै पिकनिक गर्थ्यौं । त्यहीँ बच्चाहरूसँग खेल्थ्यौं । एउटा बच्चाले त्यसबेला हात्तीलाई नै राजा ठानेको थियो । त्यसपछि कोत छ सम्झनुपर्ने । बडादशैंको अष्टमीका दिन हुने राँगाको बलि हेर्न हामी कोत पुग्थ्यौं । सेनाका उच्च अधिकारीहरू आफ्ना पदक र पट्टाहरू पहिरिएर त्यहाँ उपस्थित हुन्थे । जात्राकै महोल हुन्थ्यो । जंगबहादुरको गुरुजु परिवारमा विवाह गरेकी एक मित्रले कोतमा पूजा हुँदा गगनसिंह भण्डारीले बजाएको घण्टी आफ्नो घरसम्म सुनिने बताएकी थिइन् । अहिले काठमान्डुको कंक्रिट जंगलमा के त्यो सम्भव छ ?

काठमान्डुमा पाँच दशकअघि कुनै नेवारको घरअघि आँगनमा उभिएर हेर्दा लहलह धानका खेत देखिन्थे । अब त ती सम्झना–कथा बनिसके । तर, आज यो लेख लेखिरहँदा ती सबै कथा भोलिको यादमा गएर बस्नेछन् । यहाँ याद गर्नुपर्ने धेरै विषय छन् । तर, हामीलाई धिक्कार छ– हामीले कंक्रिटको जंगल खडा गरेका छौं ।

https://ekantipur.com/koseli/2021/04/03/161742084129276260.html

Monday, November 27, 2023

काठमाडौं कथामाला

 तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

अनेक किंवदन्ती बोकेर बाँचिरहेको काठमाडौंका मायावी कथाले यो सहरलाई झनै रहस्यमय बनाइदिएको छ 

सामाजिक संस्कारमा ढोगभेट र समयचेतको विशेष महत्त्व हुन्छ । समयसँगै तिनमा बदलाव आउँछ । मेरो बाल्यावस्था अर्थात् २०१० सालतिरका मेरा सम्झना सुनाउन चाहन्छु ।

बिहान सबेरैको भेटमा ‘स्नाधुनला ?’ अर्थात् ‘जलसेचन र प्रार्थना पूजा सिद्धियो ?’ भनेर सोध्ने गरिन्थ्यो भने मध्याह्न पहिले ‘जाः नय् धुनला ?’ अर्थात् ‘भात खायौ ?’ भनी सोध्ने चलन थियो । अपराह्नमा भेट हुँदा ‘बजि नय् धुन ?’ अर्थात् ‘चिउरा (खाजा) खायौ ?’ भनी सोधिन्थ्यो ।

अचेल ‘गुड मर्निङ’ नभनी बिहान हुँदैन । ‘भान्छा भो ?’ ‘भात खायौ ?’ ‘खाजा खायौ ?’ कसैले सोध्दैन । ‘नमस्ते’ र ‘नमस्कार’ पनि २००७ सालपछि मात्रै चलनचल्तीमा आएको हो । काठमाडौं उपत्यकामा समयचेतका लागि घन्टाघर त थियो नै, तर मध्याह्न टुँडिखेलमा सिपाहीहरूले पड्काउने तोपको विशेष महत्त्व राख्थ्यो । बाटाका बटुवा हुन् वा खेतबारीका किसान वा ज्यासल र पसलका साहु तथा बनौटाहरू पनि एकापसमा सोध्थे– तोप पड्क्यो ? बेलुकीको ९ वा १० बजे रातिको तोप पड्काइन्थ्यो । तोप पड्केपछि कर्फ्यु लाग्थ्यो । बाटामा हिँड्नेलाई सिपाही वा पुलिसले समात्थ्यो । समयचेतका लागि नाडीमा घडी बाँध्ने वा गोजीमा बोक्ने विषय आम मानिसको औकातभन्दा निकै बाहिरको कुरा थियो ।

भेटघाटमा ठूलाबडालाई ‘जदौ’ भनिन्थ्यो र हात ढोग्ने चलन थियो चल्तीमा । बीच बाटामै पनि मान्छेले अर्काको खुट्टै ढोगेको देखिन्थ्यो कहिलेकाहीँ । घरभित्र परिवारजनमा ढोगभेटको आ–आफ्नै चलन कायमै छ, तर त्यो पनि ‘गुड मर्निङ’ र ‘गुड नाइट’ ले विस्थापन गर्न थालेको छ ।

काठमाडौं सहरका बजारहरू वा बाटाघाटामा देखिने मानिसको भीडमा टोपी नलगाएको टाउको हुँदैनथियो । स्वास्नीमान्छे पनि पछ्यौराले टाउको छोपेरै हिँड्थे । तर, धेरैको खुट्टामा जुत्ता भने हुँदैनथ्यो । आजभोलि टोपी लगाएको टाउको र जुत्ता नलगाएको खुट्टा भेट्नै सकिन्न । २००५–६ सालतिर टोपी नलगाउने र कपाल कोरेर हिँड्ने युवालाई मान्छेहरू शाासनविरोधी ‘कांग्रेस’ भन्थे । तिनलाई जुलुस, आन्दोलनका बेला पुलिसले भेट्यो भने पहिल्यै कपाल जगल्ट्याउने काम गर्थ्यो । त्यसबेला बिनाटोपी घरभित्र पस्न पनि हुँदैनथ्यो । ‘मलामी जानेले मात्रै टोपी फुकाल्छन् बाबु’ भनेर बुबाले मलाई सम्झाएको सम्झन्छु । कांग्रेसी केटाहरूको अर्को पहिचान थियो– कमिज र पतलुन वा ठूलो मोहता भएको सुरुवाल ।

कपाल पाल्ने र टोपी नलगाउनेको बिजोग २००६ सालमा युवराज्ञी इन्द्रराज्यलक्ष्मीको देहान्तताका देखियो । राजपरिवारका सदस्य परलोक हुँदा कपाल खौरेर समवेदनामा बस्नुपर्ने रहेछ । त्यसबेला कपाल पाल्ने केटा भेट्यो कि पुलिसले समातेर असनको डबलीमा लगेर हजामबाट एक पाटो रौं खौरिदिएर उसलाई छाडिन्थ्यो । त्यसको ५२ वर्षपछि दरबार हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्रको देहान्त हुँदा भने कतिपय युवाले स्वेच्छाले कपाल मुडाए । कपाल मुण्डन गर्ने वा रंगविरंगमा सजाउने वर्तमान युवाका स्वेच्छा भने बुझीनसक्नुको छ ।

हाम्रो किनमेल केन्द्र– असन

महाबौद्धबाट असन छिर्न मात्र दुई–तीन मिनेट लाग्छ । असन बजार उहिलेको सुपरमार्केट हो । काठमाडौं सहरी क्षेत्र वा उपत्यकाका अरू ठाउँबाट त्यहाँ आइपुग्ने सातवटा मुख्य बाटा छन् । वास्तविक सातदोबाटो भन्नु असन बजार हो । बिहान सबेरदेखि ठिमी–भक्तपुर, थानकोट–बलम्बु, बालाजु–बुढानीलकण्ठ, खोकना–हरिसिद्ध एवं अरू क्षेत्रबाट पनि व्यापारीहरू साग–तरकारी, चामल–चिउरा, दाल–गेडागुडी, दूध–दही, घ्यू–तेल, फलफूल एवं वन्यपदार्थ सालको पात, काफल–ऐंसेलु, काभ्रो, निउरो, जंगली च्याउ लगायत हाँस–कुखुरा पनि बेच्न ल्याउँथे । कृषि उत्पादनमा यो उपत्यका कति सम्पन्न थियो भन्ने असनको बजारमा प्रकट हुन्थ्यो । असनको डबलीमा दाउराको भारी बिसाइबसेका तामाङ युवायुवतीसँग सामानको मोलतोल गर्दा तिनलाई चुरोट र बिँडी सल्काइदिएपछि सजिलै कुरा मिल्थ्यो । मेरा दाजु त्यसै गर्नुहुन्थ्यो । डबलीको अर्को छेउमा रुपैयाँ–पैसा साट्ने सराफी पसल पनि हुन्थ्यो । भारतीय कम्पनी त्यहीँ साटिन्थ्यो । असन तथा इन्द्रचोकका सराफीहरूबाटै कम्पनीको सटही दर तोक्ने काम हुन्थ्यो । बेलायतको इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारले चलाएको सिक्का हुनाले हामी तिनलाई मोहर–रुपैयाँ नभनी कम्पनी भन्थ्यौं । आजभोलि भारु (भारतीय रुपैयाँ) वा आईसी (इन्डियन करेन्सी) भन्ने चलन छ ।

असन बजार चहार्दा मध्याह्नतिर बाहिरबाट आउने डोको, खर्पन भिरेका थोक–व्यापारीहरू घरतिर फर्किसकेका हुन्थे । खुद्रा व्यापारी पसल तथा फगुन्जा (फः बन्जा) हरू साँझसम्मै डबलीको डिलमा, सडकको छेउछाउमा व्यापार गरिबस्थे । हामीले खरिद गर्ने वस्तु माना–पाथी तथा पाउ–कार्नीमा नापिने चलन थियो । लिटर, किलोग्राम र ग्राम हाम्रो शब्दावलीमै थिएन । आलु पनि पाथीमा किनबेच हुन्थ्यो । दाल–चामलको त कुरै भएन । तौलेर बेच्ने भनेको मासु मात्रै हो कि ! फलफूल त गन्तीमै किनबेच हुने हो । वन्यपदार्थ (जस्तैः लब्सी, बयर, सतीबयर आदि) भुइँमा भाग लगाएर बेच्ने जिनिस थिए ।

हलुवाईको रोटी, मिठाई पनि गन्तीमा अधिक किनबेच हुन्थ्यो । मिठाई (मनभोग, गुलीमरी, स्याउ अर्थात् सेवाई) किन्न जाँदा केटाकेटीलाई थोरै फोसा दिने गरिन्थ्यो । यस्तै फोसा अरू पसलमा पनि दिने चलन थियो (पीपलमेट, सखर–चिउरा तथा नरिवल–छोहराका टुक्रा आदि) । फलफूलहरू (केरा, अम्बा, नास्पाती, सुन्तला, भोगटे, कागती) सबै थोक गोटामा गन्ती हुन्थ्यो । अनार–स्याउ असनको पानपसलमा मात्रै बेच्ने गरिन्थ्यो । अनार, स्याउ, मौसममा खानलाई सिकिस्तै बिरामी हुनुपर्थ्यो । टाइफाइड निको भएकालाई ख्वाउने गरिन्थ्यो अनार, मौसम आदिको रस अर्थात् ‘फ्रुट जुस’ । असनको तमाखु पसले हेर्न लायकको हुन्थ्यो । जीउभरि सखर–चाकुको दागले पोतिएको मैलो दौरा–सुरुवालमा बसेर तमाखु बेच्थे ती व्यापारी । उनी तमाखु तौलेरै बेच्थे पाउ र छटाकमा । सालको पातमा परालले बाँधेको पोकामा तमाखु किनेर दिनदिनै ल्याउनुपर्थ्यो । वैद्य पसलको पाचक होस् वा किराना पसलको मसला सबैथोक नेपाली कागजमा बेरेर वा पुरिया पारेर दिन्थे ती । आजभोलि जस्तो सामान पनि प्लास्टिकका थैलीमा, प्लास्टिकका बट्टा वा बोतलमा दिने कुरा सपनामा पनि चिताइएको थिएन । ढुवानीका साधन डोको, डालो, खर्पनबाहेक अरू थिएन मेरो बाल्यावस्थामा । पछि ठेलागाडा र रिक्साले प्रवेश पायो । त्यो पनि २०१७ सालपछि मात्रै ।

काठमाडौंको तापमान

१९९४ साल घटस्थापनाको तेस्रो दिन, जमराका गेडाहरू टुसाइरहेका बेला मेरी आमाले मलाई जन्माइन् । नजिकै थियो वीर अस्पताल, तर प्रसूतिसेवा थिएन । ब्लक नं. १०/४३९ को घरमा एउटा सानो कोठामा पराल

ओछ्याइएको थाङ्नोमाथि सुँडेनी अजीको सहायतामा म जन्मेको थिएँ । बुबा खरिदार लोकबहादुर श्री ३ जुद्धशमशेरको पजनीमा खोसुवा भइसकेका थिए, तर म ‘खरिदार साहेब’ कै छोरा भएर जन्में । र, त्यही औकात पछिसम्मै कायम रह्यो । काठमाडौं सहरको मध्यभागमा नेवार संस्कृति र संस्कारमा जागिरे घरानाको एक शिक्षित परिवारभित्र मेरो पालन–पोषण भयो । सबैभन्दा पहिले ‘ओहो काठमाडौं !’ भन्ने हेक्का २०१९ सालतिर मात्रै भयो । वनस्पति विभागको जडीबुटी व्यापार केन्द्र स्थापना गर्न हवाईजहाज चढेर नेपालगन्ज पुगेको थिएँ । फर्कंदा हवाईजहाजका पाइलट मेरा मित्र थिए– गोपाल श्रेष्ठ । उनले चालक कक्ष ‘ककपिट’ मा राखेर दृश्यावलोकन गराउँदै नेपालगन्जको खजुरा हवाई मैदानदेखि त्रिभुवन विमानस्थलसम्म उडाएर ल्याए । नेपाल दर्शनको एक विशेष अवसर त्यसबेला मलाई जुर्‍यो ।

फागुन–चैतको त्यो उराठ तराईलाई भावरको हरियो वनले संरक्षण दिएको थियो । चोसोमोसो परेका चुचुरासहितको चुरे पहाड र अग्लिँदो महाभारत पर्वतबीच दाङ र देउखुरीको भित्री मधेश विशाल लाग्यो । महाभारत पर्वतको शिरैशिर उडेर आउँदा पर्वतीय गाउँ बस्ती, कान्लाकान्लीले कोपेका पाखाहरू, पहाडी वनमा फुलेका गुराँसहरू, नागबेली नदीका साँघुरा उपत्यकाहरूमा जमेका औंले फाँट र फराकिला टारहरू आकाशबाट नजर भयो । जब हवाईजहाज भीमढुंगामाथितिरबाट काठमाडौं उपत्यका छिर्‍यो त्यहाँबाट देखिएको भूदृश्य नाटकीय रह्यो । हरियो–भरियो, विशाल उपत्यका ! चाक्लो परेको ‘नेपालमण्डल’ ! कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरको ‘तीन सहर नेपाल’ ! चार दिशाका ‘चार भञ्ज्याङ’— पाटी भञ्ज्याङ, साँगा भञ्ज्याङ, फर्पिङ भञ्ज्याङ र पाँचपानेभित्रको ‘काठमाडौं खाल्डो’ । कसैको काष्ठमण्डप, कसैको ‘काठमान्डू’, कसैको ‘कान्तिपुर’, कसैको ‘क्याटमान्डू’ र वर्तमानको काठमाडौं । चारैतिर हरियो पहाडले घेरेको, चारै दिशामा चुलिएका पर्वत शिखरहरू— शिवपुरी (२,६८९ मिटर), फुल्चोकी (२,७६५ मिटर), चन्द्रागिरि (२,५३५ मिटर र नागार्जुन (२,०८७ मिटर) बाट शोभायमान उपत्यकाको बीचोबीच बग्दै गरेका वागमती, विष्णुमती, मनोहरा तथा धोबीखोला, टुकुचा, यक्षखोला, हनुमन्ते र गोदावरी आदि नदीनालाले सिञ्चित उर्वरा उपत्यका वास्तवमै अलकापुरी, कान्तिपुरी नगरीको स्वरूपमा प्रस्तुत थियो ।

लगभग दुई सय वर्षपहिले नेपाल छिरेका एक विदेशी यात्रीले चन्द्रागिरिबाट नेपाल उपत्यका देखेर भनेका थिए– ‘मानौं एउटा विशाल कागजमा कोरिएको कन्टुर नक्साझैं फैलिएको समथर दृश्य नजर भयो ।’ हुन पनि अन्दाजी ६४० वर्गकिलोमिटरको क्षेत्रफललाई उब्जाउ खेत र बारीका कान्लाहरूले कोरेर समथर जमिन, अनि टार र डोलहरू तथा बिस्तारै उठेका पाखा र पहाडी भूमिले प्रदर्शन गर्ने दृश्य एक आधुनिक नक्साजस्तै थियो २०१९ सालमा पनि । मन्दिरको बाहुल्यता टड्कारो थियो । मन्दिरभन्दा अग्लो घर वा भवन बनाउने चलन थिएन । भनौं त्यस्तो परम्परा थिएन । धरहरा र घन्टाघर फेदीदेखि टुप्पोसम्मै स्पष्ट देखिन्थ्यो । कतैबाट छेलिएको अवस्था थिएन । गौचर विमानस्थल नजिकै बौद्धस्तूपको त्यो विशालतालाई चारैतिरको खुला कृषि भूमिले शोभायमान बनाउन मद्दत गरिरहेको थियो । पशुपति–गुह्येश्वरी र वागमतीको स्थान ठम्याउन नभ्याउँदै हवाईजहाज जमिनमा अवतरण भयो । तुवाँलोले गर्दा हिमालको दर्शन भएन, तर उपत्यकाका पहाडहरू फेदीदेखि टुप्पोसम्मै देख्न सकिने भयो ।

काठमाडौंको त्यही विमानस्थलमा ६० वर्षपछि अर्थात् गत फागुन २०७९ मा बुद्ध एयरको हवाईजहाज चढेर भैरहवाबाट उत्रिँदा मेरो त्यो काठमाडौं हराइसकेको थियो । जमिन वा हरियो फाँट कहीँ देखिएन । न डोलहरू भेटिन्छन्, न टारहरू चिनिन्छन् । तीनै सहर एकै डल्लो भइसकेछ । कंक्रिट र फलामबाट निर्माण भएका गगनचुम्बी भवनहरूले उपत्यकाको उचाइ १,३५० मिटरबाट माथि १०/१५ तला उठिसकेको छ ।

२०२५ सालतिर उपत्यकाको २५ प्रतिशतभन्दा पनि कम क्षेत्रफलमा फैलिएको सहरी क्षेत्रले २०४६ सालतिर ६७ प्रतिशत भूभागलाई ओगटिसकेको थियो । त्यसपछिका दिनहरूमा भवन निर्माणले उग्रगति लियो । उतिबेलाको उपत्यकामा लगभग ५ लाख जनसंख्या थियो । हालैको जनगणनाअनुसार, ३० लाखभन्दा बढी जनसंख्या बस्छ काठमाडौं उपत्यकामा ।

२०२०–३० सालतिर वैशाख–जेठको गर्मीमा लगभग ३०/३२ डिग्री सेल्सियसको अधिकतम तापमान नापिन्थ्यो, तर त्यो गर्मी दिनको ११ देखि २ बजेसम्म मात्रै टिक्थ्यो । साँझ–रात गर्मी घटिहाल्थ्यो । तापमानको रेखांकन कर्भले गर्दन लामो जिराफको आकार लिन्थ्यो । आजभोलिको तापक्रम एकपल्ट बढेपछि घट्ने नामै लिँदैन । रेखांकन गर्न थाल्यौं भने त्यसले हात्तीको आकार लिन्छ । उच्च विन्दुमा पुगेको तापमान झर्न मान्दै मान्दैन । फलस्वरूप यो उपत्यकाको तापमानलाई पनि क्यालोरीमा नाप्नुपर्ने अवस्था छ । उचाइ फरक नपरे पनि एउटा दुब्लो मान्छे मोटाउँदै गएपछि त्यसको नापो उचाइमा नभई तौलमा पनि नाप्नुपर्ने हुन्छ । ग्लोबल वार्मिङ (विश्व उष्णीकरण) भन्दा लोकल वार्मिङ (स्थानीय उष्णीकरण) हाम्रो चिन्ता र चासोको विषय बन्न थालेको छ ।

कहिल्यै आँप नपाक्ने र लिची नफल्ने बारीमा आँप पाक्न थालेको छ । लिची फल्न थालेको छ । उष्ण हावापानीका फलहरू एभोकाडो र ड्रागन फ्रुट्स पनि फल्न थालेका छन् । उष्ण प्रदेशीय जाकारान्डा र लालुपाते छ्यास्छ्यास्ती फैलन थालेको छ । वातावरणीय परिवर्तनका साथै हाम्रो जीवनशैलीमा पनि नाटकीय परिवर्तन भएको छ मेरो काठमाडौंमा ।

आठ दशकभन्दा लामो अवधि काठमाडौं खाल्डोमा बिताएपछि बाल्यावस्थातिर जीवनलाई फर्केर हेर्ने चेष्टा गर्छु । यस उपत्यकाको भौगोलिक स्वरूप, विकसित भौतिक संरचना, जनसंख्याको चाप र वातावरणीय प्रभाव, सामाजिक एवं आर्थिक परिवर्तन नियाल्दा मलाई विश्वास गर्न गाह्रो पर्छ– साँच्चै म यही जुनीको कुरा गर्दै छु वा पूर्वजुनीको ?

https://ekantipur.com/koseli/2023/07/08/16887809179879676.html

Wednesday, January 20, 2021

A CLOSER INSIGHT TO A NEWARI HOUSE

 Written By buddhaair November 2nd, 2018





There are contemporary Newar houses that have adapted traditional methods and modern designs, without compromising their heritage value.

Untouched by the temptations of the Western culture, the lifestyle of the Newars, the oldest inhabitants of Kathmandu Valley, has remained relatively similar over the years. The cultural and religious convictions the Newari community abides by, can be substantiated by their outlook on architecture. Even today, the medieval aura is upheld by the Pati-Pauwas’, tiered pagoda style temples, chowks and bahals and rectangular houses with tiled roofs seen in the major cities of the valley. 

The Newari settlement, formed of dense population, share similar lifestyles and building methods. The Newari houses are narrow, rectangular shaped, made of exposed brick with finely detailed wooden carvings and tiled roof which ooze history and antiquity. Resided by a dense population, these houses are built following the perimeter of a courtyard, known as ‘Chowk’. Everyone living in and around the similar chowk, take it as their gathering point for all social activities or just casual meetings. The cluster of these houses is apparently possible for the uniformity in their design.

These days with the changing lifestyles, there is a change in spatial usage in the houses, but the fundamental space usage custom is the same. A spine wall, ‘Du Angha’ divides the front of the house to the ground floor room called ‘Chiddi’ into two spaces. The façade would most probably have a shop or a workshop whereas, the latter space would have a store room or a stable alongside the staircase in the corner. The other floors were used for living and the attic was used as kitchen and dining area or storerooms. 

A-typical-newari-House-window-featured-at-yatra-magazine-Buddha-AirThe best kept secrets lie in the attic of Newari houses traditionally called ‘Baigah’ or ‘Buigal’. A small wooden staircase leads to the trap door, two heavy planks locked by chains, that closes off the stairway to the attic. Some use the attic as kitchen, while some as storerooms or place of worship where no one except the head of the family is allowed. The houses in the medieval era were built attached to one another, identical to each other to host feasts. Each attic attached to one another and were connected by doors. The doors are kept open at the same time to form a long passage to hold a communal feast. However, this design has seen changes due to the growing number of party and feast venues. 

Fusion is evitable in every array of things that people come in contact with. The Newari houses are no exception to this. These days, houses are built with the innovative fusion of modern and traditional construction methods, i.e. a structural frame with concrete column and beams, encircled with thick walls, made with mud mortar. The mud mortar construction keeps the house relatively cooler in summer and warmer in winter. There are contemporary Newar houses that have adapted traditional methods and modern designs, without compromising their heritage value. 

Comparatively, the older buildings have smaller squared windows with lintels. The size of the windows may vary depending upon the use of the rooms. A prominent feature of the older buildings is the ‘San Jhya’ a richly decorated window that covers the façade, with seating framed within it. In recent construction, the concept of ‘San Jhya’ has been extended to each floor, so that there are less brick walls on the facade of the houses, making the house appear more attractive. 

The functional planning of the Newar houses is a mix of residential and commercial purposes. Traditionally, these were single family houses with shops or workshops on the ground floor, but with the saturation of building plots and expensive costs, the houses host more than one family today. The major modifications in the Newari house consists of updated hygienic facilities such as running water and toilets, replacement of traditional timber floor with concrete slabs, mud façade with cemented facade. 

The devastating Nepal earthquake in 2015 caused huge loss of lives and properties. Several traditional buildings and monuments, world renowned for indigenous Newari architecture in Kathmandu Valley literally collapsed to the ground. Owing to the loyalty and devotion the Newars hold for their culture, the rich Newari architecture and monuments are on the verge of rebirth; taller and stronger than before, which can stand strong for generations. 

https://www.buddhaair.com/blog/a-closer-insight-to-a-newari-house

Monday, January 18, 2021

जनता म्वासा भाषा म्वाइ ?

 यो समस्या नेपाल भाषा बोल्नेको मात्र होइन, तामाङ, गुरुङ, मगर, थारु आदि थुप्रै अन्य मातृभाषा बोल्नेहरूको पनि हो । भाषा र संस्कृति बाँचे मात्रै कुनै पनि जातिको अस्तित्व रहन्छ ।



३ माघ २०७५ बिहीबार
काठमाडौं


असोज–कात्तिकको रोमाञ्चकता र उमंगमय पर्वसन्धिमा भक्तपुरका युवाले ३८ वर्षयता ‘नेपालभाषा साहित्य त:मुँज्या’ गर्दै आएका छन् । यसपटक ४ र ५ कात्तिकको कार्यक्रममा मैले भाषाबारे केही टिप्पणी गरेँ । कार्यक्रम सकिएको दुई महिनापछि नातिवज्रको सफू धुकू असनमा सञ्जीव श्रेष्ठ भेटिए । लामो समय टोखामा शिक्षण पेसामा बिताएका सञ्जीव दाइले मैले त:मुँज्या कार्यक्रममा बोलेको सुनेका रहेछन् ।

तिमीले त आयोजकको लाइनभन्दा फरक कुरा पो बोलेछौ त ! म अचम्ममा परेँ । किन दाइ, के बोलेँ त्यस्तो ? मेरो प्रश्नमा उनी अलि चर्किएर बोले– जाति नै नभई भाषा कसरी बाँच्छ ? तिमीले ठीक उल्टो कुरा बोल्यौ । तिमीले आयोजकको नारा यादै गरेनछौ । ‘जनता म्वासा भाषा म्वाइ’ (जनता बाँचे भाषा बाँच्छ) । तर होइन, मैले गलत बोलेको थिइनँ । सञ्जीव दाइको बुझाइ गलत थियो । शिक्षक मान्छे बुझाए बुझिहाल्लान् भनेर  बुझाउने प्रयासमा लागेँ । तर उनी मेरो कुरा मान्न तयारै भएनन् । उनी भन्दै थिए– ‘नेवार भन्ने जाति नै नभएपछि भाषा कसले बोल्छ ? त्यसैले हामीले पहिले जातिलाई बचाउनुपर्छ ।’

उनको तर्क मलाई चित्त बुझेन । जाति बाँच्दैमा भाषा बाँच्ने भए नेपालभरि छरिएर रहेका नेवारलाई नेपालभाषा आउनुपथ्र्यो । तर अवस्था त्यस्तो छैन । नेवार बाहुल्य र नेवारी संस्कृतिमा धनी उपत्यकामै नयाँ पुस्ताले आफ्नो भाषा बोल्न छाड्दै गएको छ । मोफसलको त कुरै नगरे भो । कमलविनायक चौरको त:मुँज्या मञ्चमा मातृभाषा साहित्य वाचन भइरहँदा कार्यक्रम स्थलको अन्तिम लहरमा बसेका भक्तपुरकै केही युवा नेपालीमा संवाद गरिरहेका थिए । यसले के स्पष्ट गर्छ भने उपत्यकामै अधिकांश नयाँ पुस्ता मातृभाषा बोल्दैनन् । युवाको बोलचाल भाषा खस नेपाली भइसकेको छ । नेवारी भाषा विलुप्त हुँदै गएको छ ।

नेपालमा १ सय २६ जातजाति छन् । जनसंख्याका आधारमा नेवार छैटौँ स्थानमा पर्छ । मातृभाषाको संख्या पनि झन्डै सय छ । मातृभाषा बोल्नेलाई आधार मान्ने हो भने जनसंख्याका चार प्रतिशतको हाराहारीमा नेवारी बोल्ने छन् । भाषा अध्येताका अनुसार नेपालका थुप्रै भाषा लोपोन्मुख छन् । मातृभाषा बोल्न जान्ने जातजाति नहुँदा थुप्रै रैथाने भाषा विलुप्त हुने खतरा बढ्दै छ । कति भाषा बोलीमा मात्रै बाँकी छन् । अर्थात्, ती भाषाको लिपि कस्तो हो पत्ता लागेको छैन । यो मामिलामा नेवारी भाषा धनी छ । उसको आफ्नै लिपि छ ।

भाषा र संस्कृति एकअर्काका परिपूरक हुन् । भाषा रहेन भने संस्कृति पनि रहँदैन । त:मुँज्या कार्यक्रममा विभिन्न जिल्लाबाट नेपाल भाषाका अगुवा सहभागी हुन आएका थिए, बाजागाजासहित । तर अधिकांश मोफसलबाट आएका सहभागीलाई नेवारी भाषा आउँदैनथ्यो । उनीहरू नेवार त थिए तर मातृभाषा बोल्न जान्दैनथे । जाति रहे भने मात्र भाषा रहन्छ अब कसरी भन्ने सञ्जीव दाइ ?

मानिस अवसरको खोजीमा डुलिरहने स्वभावको प्राणी हो । झन् नेवार समुदायका मानिस व्यापार व्यवसायको अवसर खोज्दै विभिन्न जिल्लामा पुगेर त्यहीँ बसोबास गरेका उदाहरण थुप्रै छन् । यसरी बसाइँ सरेका नेवारले साथमा लगेको आफ्नो भाषा र संस्कृतिलाई आफूपछिको पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्न नसक्दा जाति त रहे तर भाषा र संस्कृति विलुप्त भए ।

एउटा कुरोचाहिँ सही हो, बढ्दो सहरीकरणका कारण नेवारी संस्कृति र सम्पदामाथि अतिक्रमण बढेको छ । नेवारहरू आफ्नै मातृभूमिबाट विस्थापित हुनुपर्ने अवस्था सिर्जित छ । नेवारी संस्कृति, सम्पदा र अस्तित्वमाथि नै खतरा हो यो । संस्कृति रहेन भने भाषाको पनि अस्तित्व संकटमा पर्छ । त्यसैले भाषा जोगाऔँ, भाषा जोगाउन घरघरमा मातृभाषा बोल्ने अभियान चलाऔँ ।

यसमा आमाहरूको भूमिका अहं हुन्छ । किनभने, आमाले बोल्ने भाषा नै हो बालबालिकाले टिप्ने र बुझ्ने । त्यसैले मातृभाषा भनिएकै हो । स्कुलस्कुलमा मातृभाषाका कक्षा सुरु गरौँ । आधारभूत तहमा मातृभाषाको शिक्षा दिन सके मात्र भाषा पुस्ता दरपुस्तासम्म हस्तान्तरित हुन्छ । तपाईंको नातिले जातमा श्रेष्ठ लेख्ला तर भाषा नेपाली र अंग्रेजी मात्रै बोल्यो भने भाषा बाँच्छ त सञ्जीव दाइ ? यो समस्या नेपाल भाषा बोल्नेको मात्र होइन, तामाङ, गुरुङ, मगर, थारु आदि थुप्रै अन्य मातृभाषा बोल्नेहरूको पनि हो । भाषा र संस्कृति बाँचे मात्रै कुनै पनि जातिको अस्तित्व रहन्छ । राष्ट्रको पहिचान रहन्छ ।


https://nepalmag.com.np/opinion/2019/01/17/20190117160358

Sunday, January 17, 2021

आकर्षणमाडौं

 






श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’
फुर्सद

 ०८ बैशाख २०७५ ११:२९:००

सहर

प्रश्नहरूको नदी बनेको छ काठमाडौं। बर्खामा मात्र होइन, हिउँदमा पनि बगिरहने नदीजस्तै बनेको छ। गाडाको भारीले लड्न लागेको गोरुजस्तै प्रश्नहरूको तनावले थचक्कै हुन लागेजस्तै लाग्छ काठमाडौं। उत्तरै नभएजस्तो गरी मौन धारण गर्ने गरेजस्तो पनि लाग्छ काठमाडौं। काठमाडौं एक्लै काठमाडौं होइन। काठमाडौंले भन्दैन पनि तर आरोप लाग्ने गर्छ यस्तै। काठमाडौंसँग धरहराको उचाइ छ, टुँडिखेलको मैदान छ, जीवित देवीको परम्परा छ। पशुपतिको आस्था छ, मच्छिन्द्रको लामो संस्कृति छ, बिस्केटको जात्रा छ। पर्वहरूको गौरव छ। मल्लकालको कला छ। चोकैपिच्छे मन्दिर छ। विश्वास छ। आस्था छ। भने पनि नभने पनि सबै कुरो छ काठमाडौंसँग। त्यसैले सबैको आकर्षण बनेको छ, काठमाडौं।

काठमाडौंको कला, परम्परा, पुरातत्व र संस्कृति विश्वकै सम्पदा बनेको छ। त्यसैले नै होला, काठमाडौं सभ्य बनेको, शिष्ट भएको र शालीन बनेको। सिकाएको पनि यही हो, काठमाडौंले काठमाडौंवासीलाई। त्यही भएर होला, काठमाडौंको माटोे आफ्नो बनाएर पनि काठमाडौं बन्न नजान्नेहरूसँग पनि दुःख मान्दैन। चिने पनि नचिने पनि सँगै बास बस्छ। बलात्कारै गर्न खोजे पनि प्रतिवाद गर्दैन। छातीमै छाद्नेहरूलाई औषधि दिन्छ। लात्ता हान्नेहरूलाई अँगालो मार्छ। व्यंग्यवाण हान्नेलाई ताली पड्काउँछ। कुनै गुनासो गर्दैन।

काठमाडौंले नै जन्माएका, काठमाडौंले नै बोल्न सिकाएका, काठमाडौंले नै हिँड्न सिकाएका, काठमाडौंले नै काम दिएका, अवसर दिएका, नाम दिएका, प्रतिष्ठा दिएका, सम्पन्न बनाएकाहरू नै बढी आक्रमण गर्ने गर्छन्। दुखाउने कुनै चित्त छैन काठमाडौंको। तर, काठमाडौंको हृदय देखेर पग्लिनेहरू पनि मौन दर्शक बनेर दुख्छन् मात्र। काठमाडौं भने मात्र स्वयम्भूका दुई आँखा भएर हेरिरहन्छन् टुलुटुलु। कसैप्रति दुर्भाव नराख्ने काठमाडौं, सबैप्रति सद्भाव राख्ने काठमाडौं। काठमाडौं हुनुको परिचय पनि यही हो र महानता पनि यही नै। तर पनि लाग्छ, विचरा काठमाडौं।

काठमाडौं, काठमाडौंको मात्र होइन, भन्दैन र व्यवहारले पनि देखाउँदैन। नेपालकै हो र नेपालीकै हो। नबुझ्ने कोही छैनन्। मेचीकाली सबैको हक लाग्छ, अधिकार लाग्छ। काठमाडौंको कतै अंश लाग्दैन र लाग्ने ठाउँ पनि छैन। आफ्नो भन्ने केही छैन, आफन्त भन्ने कोही छैनन्। सबैका साझा र सधैंका साझा। हो, साझा सबैको हुन्छ तर कसैको पनि मनको हुँदैन। मुटुमा बस्दैन। हुन्छ, सबैको गुनासो र असन्तुष्टि मात्र।

पहाडबाट दुःख घटाउन तराई ओर्लने हाम्रो परम्परा नै छ देशैभरि। तराईमा बलियो छाना लागेपछि तेस्रो घरको सपना काठमाडौंभन्दा पर बन्दैन, कसैको। देशभित्र सबैको रहर, आवश्यकता र बाध्यता पनि काठमाडौं नै बनेको छ। भने पनि नभने पनि आकर्षणमाडौं बनेको त्यत्तिकै होइन, काठमाडौं।

पढ्नका लागि काठमाडौं र जागिरका लागि काठमाडौं

अवसरका लागि काठमाडौं र चर्चाका लागि काठमाडौं

चाकरीका लागि काठमाडौं र उपचारका लागि काठमाडौं

मागका लागि काठमाडौं र आन्दोलनका लागि काठमाडौं

शान्तिका लागि काठमाडौं र सुरक्षाका लागि काठमाडौं

व्यापारका लागि काठमाडौं र बदमासीका लागि काठमाडौं

बेइमानीका लागि काठमाडौं र जेका लागि पनि काठमाडौं

हो, काठमाडौंको छाती जे गर्न पनि अटाउने गरी ठूलो बनिसकेको छ। आकाशजस्तै र आकाशै जत्रै। सबैलाई स्वीकार गर्न सक्ने र सबै कुरा सहन सक्ने। काठमाडौं खाल्डेहरूका छाती पनि टुँडिखेलजस्तै सम्म मैदान बनिसकेका छन्। काठमाडौं बनिसकेकाहरूको भने छातीको आकार किन बढाउन सक्दैन काठमाडौं ? अचम्म लाग्छ।

सिमानाले देशको रेखांकन गरिएको छ। तर, काठमाडौंमा सबै सीमा अटाएको छ। काठमाडौंको निधारभरि ताप्लेजुङदेखि महेन्द्रनगरसम्मका साइनबोर्ड छन् जतासुकै। देशैभरिका गाउँ, सहर र जिल्लाको नाममा कित्ताकाट गरिएको छ। पटक्कै मतलब राख्दैन, काठमाडौं। यति शालीन काठमाडौंको हावापानी पचाइसकेर पनि काठमाडौंको हकाधिकार हुने तर काठमाडौंको नबन्ने किन होला हगि ? त्यसैले त हो नि हामी आफैंले बनाएको समस्यामा धारेहात लगाएर सराप्ने अरू कोही नभएर काठमाडौंका नै हुन्छौ। मानौं, काठमाडौं नम्बरी गुण्डा हो र उसले जबर्जस्ती अपहरण गरेको छ। मानौं, काठमाडौं खुल्ला कारागार हो। उसले अन्त जान नपाउने गरी ठूलो पर्खाल लगाइदिएको छ।

के गर्नु विचरा काठमाडौंले ? हुनसम्मको प्रदूषण यहीँ थुप्रिएको छ। माछा खेल्ने नदीहरूमा ढल बग्न थालेका छन्। सासैपिच्छे धूवाँधूलो नलिए पाइताला अगाडि बढाउन सकिँदैन। बाह्रैमासे हाहाकार छ पानीको, किनेर पनि स्वस्थ पाइने हैन। एकनासले डसिरहने अजिंगरजस्तो छ महँगी। ज्यान हत्केलामा राखेर हिँड्नुपर्ने बाटा छन्। कालोबजार छ, अपराध छ, आन्दोलन छ, घेराउ छ, फोहर छ, अव्यवस्था छ। नभएको केही छैन, नहुने पनि केही छैन, काठमाडौंमा।

खेतबारीहरू भरिसकेका छन्। खाली छैन ठाउँ कतै पनि। नदी किनारामा घर बनेका छन्। घाटमा घर छन्। मन्दिरमा घर जोडिएका छन्। पाटीपौवामा घर, डाँडामा घर, पोखरीमा घर, बाटो मिचेर घर, टुकुचामाथि घर हुँदाहुँदा टुँडिखेलमा पनि घरैघर बनिसकेका छन्। मिल्ने ठाउँमा पनि ,नमिल्ने ठाउँमा पनि बनाउनुपर्ने ठाउँ रहेछ, काठमाडौं। हुँदैन भन्ने कोही छैनन्। नियम कानुन सुपारी टुक्र्याउन नसक्नेहरूका लागि भनेर लेखिएको मात्र छैन। कतै पनि देख्ने आँखाहरू साक्षी बस्दैनन्, मौन बस्छन्। भद्रकाली र मण्डलाका अनशनकारीजस्तै। इतिहास, कला, संस्कृति र गौरवमा प्रदूषण फाल्नेहरूका विरुद्ध बोल्ने विषय बन्दैन कसैको। काठमाडौं सबैको भएर पनि कसैको नभएकोजस्तो। विचरा बनेको छ, टुहुरो बनेको छ र मायालाग्दो पनि बनेको छ। पहिलेपहिले दसैं आएपछि काठमाडौं देखिन्थ्यो स्वरूपमा। अहिले पनि केही हदसम्म देखिन्छ। त्यसो पनि भन्न मिल्दैन अब त। पुरानाहरूको मात्र भएर हुँदैन, अब काठमाडौं। सबैको भएपछि मात्र काठमाडौं काठमाडौंजस्तो हुन्छ।

एकपटक स्वीकारेपछि सधैं आफ्नो ठान्छ काठमाडौंले, कहिल्यै पराई ठान्दैन काठमाडौंले कसैलाई। बहत्तरको भूकम्पले नयाँ पनि भनेन र पुरानो पनि भनेन। काठमाडौंले सुख र सुविधामा मात्र होइन, दुःख र समस्यामा पनि समानता अपनाउँछ भन्ने देखाएको छ। मरेकाहरू मरे मरे, भत्केकाहरू भत्किए भत्किए। बाँचेकाहरू बाँच्नलाई झन् समस्या भएको समय थियो त्यो। दुःखमाथि दुःख थपिरहेको बेला काठमाडौंलाई महामारी लाग्ने हल्ला फैलियो। त्यसपछि काठमाडौं मात्र नहुनेहरू आआफ्ना मूल आँगनतिर फर्किए। बाँच्नुभन्दा ठूलो काठमाडौं होइन पनि। हुनेले नै जाने हो ठाउँ हँदा। दुखेको ठाउँमा सुमसुम्याउने हातहरू क्रमशः घट्दै गए।

काठमाडौं भएर काठमाडौं छाड्न सक्नेहरू धेरै छन् तर काठमाडौं नै हुनेहरूको कुनै विकल्प छैन। जे भए नि, जस्तो भए नि जाने अर्को ठाउँ छैन, भाग्ने कुनै गाउँ छैन। बाध्यता नै बन्छ, काठमाडौं यस्तो बेला, लाग्छ कहिलेकाहीँ। यही भएर उनीहरू आक्रोश पोख्न सक्दैनन्, काठमाडौंसँग। वेश्या भन्दैनन्। ज्यानमारा भन्दैनन्। कोर्रा हान्दैनन्। धारेहात लाउँदैनन्। गाली गर्दैनन्। किनकि उनीहरूलाई थाहा छ, काठमाडौंलाई गाली गर्नु भनेको आफैंलाई नै गाली गर्नु हो। भकुण्डोमा खुकुरी हानेजस्तै। आकाशमा फर्केर थुकेजस्तै।

काठमाडौंले धेरैलाई उठाएको छ, बसाएको छ र बनाएको छ। गाँस दिएको छ, बास दिएको छ र कपास दिएको छ। आश दिएको छ। नेतालाई सेल्टर दिएर ज्वाइँ बनाएको छ।

काठमाडौंको जग जग्गावालाहरूकै होला। भए पनि त्यसमाथि बनेका भवनहरू सबैका हुन् र हुनुपर्छ पनि त्यस्तै। न्याय नै हो यो प्रकृतिको। माटो देशको मात्र हुन्छ, सधैं आफ्नै भइरहँदैन कहिल्यै, भनिएको त्यत्तिकै होइन। काठमाडौंले गर्दा नै गाउँलाई रित्तो बनाउँदै पनि लगेको छ। एक्लिँदै गएका गाउँहरूका यथार्थ पनि बिर्सिनसक्नु बनेको छ। दुखाउने दृश्य छन् गाउँका जतासुकै।

खनजोत गर्ने हातहरू नभएर बाँझा भएका छन् खेतबारीहरू। यता कौसीमा तरकारी रोप्नु परेको छ। उता हिमाल र पहाड ठोकिएर आएका हावा त्यत्तिकै बत्तिँदै गइरहेको छ। यता बाग्मती र टुकुचा सुँघिरहनु परेको छ। उताको जाँगरिला ज्यान यता डाक्टरका ट्याब्लेटहरूमा बाँच्नु परेको छ। यता घाँटी रसाउन बोतलपानी किन्नु पर्छ, उता कञ्चन पानी बगेर घटिरहेको छ। यताका महँगा तरकारीहरू उता गाईबस्तु अघाइरहेका छन्। सुखको नाममा किन जीवन संघर्षको मैदानमा कवाज खेलिरहेको होलाजस्तो लाग्छ कहिलेकाहीँ।

खासमा काठमाडौं बिगार्ने त काठमाडौंकै भोटका हाकिम त हुन् नि। ‘स्वच्छ, सुन्दर, हरियाली’को सुन्दर नारा चुनाव जित्ने हतियारभन्दा केही हुन सकेको छैन। सधैं बिक्री हुने नारा हो यो होलसेलको। नपत्याउँदा पनि केही नहुने भएपछि पत्याएकैजस्तो हुने। धेरै निराशामा पनि गर्नैपर्ने अलिअलि आशाजस्तै। दिनेहरूले पनि मतमा छाप हान्न कहिले कञ्जुस्याइँ गरेनन्। मतले नै कुर्सीवाला बनाउने र मत हाल्नेहरू पानीको छायाँजस्तै बन्दै जाने परम्परा नै हो हाम्रो। पदको कुर्सीलाई घुमिरहने बनाउने र घुम्न थालेपछि आँखामा पट्टी बाँधेर आफ्ना र आफन्तबाहेक कसैलाई नदेख्ने बन्ने। यो पनि बलियो जग भएको प्रचलन हो हाम्रो।

जनतालाई र जनताले नदेख्ने आँखा बन्द भएपछि भित्री आँखाले मात्र देख्न थाल्ने त झन् भगवान्कै पालादेखिका भए। एक प्रकारले ब्रह्मज्ञान हुने रहेछ कि क्या हो यो। नगर भनेको कुर्सीमा बसेपछि खुरुखुरु गर्दै नगर्ने। गर्नुपर्ने गर्‍यो भने कुर्सी भागिहाल्छ जस्तो ठान्छन् बा। त्यही भएर होला पहिले जे गर्छु भनेको भए पनि सफा बनाउनेतिर नलागेर सफा गर्नेतिर मात्र लाग्ने गरेका। सहरलाई सफा र स्वच्छ बनाउँदा कमजोर फाइदा हुने र भएका फोहर सफा गर्दा भने आफ्नो भाग बलियो हुने रहेछ। त्यसैले त होला ठाउँठाउँका फोहर उठाएर लैजाने ट्रकले सडकमा खसाल्दै लैजाने गरेका रहेछन्। यसले एकातिर डम्पिङसाइट नभरिने र अर्कोतिर मूलसडकको फोहोरमा दाताको आँखा परिहाल्ने। अनि जनस्वास्थ्यको नाममा सजिलै दान पनि आइहाल्ने। सर्प पनि नमर्ने र लट्ठी पनि नभाँचिने योभन्दा सजिलो तरिका अरू के पो हुन सक्ला र ?

काठमाडौं त्यत्तिकै बिग्रेको हो र भन्या ? कुरो अहिलेको मात्र होइन। मेरो प्यारो ओखलढुंगा गीतमा कविवर सिद्धिचरणले त्यही बेला नै यो मरुस्थलमा आएँ भनेर काठमाडौंलाई भनेका छन्। भए पनि कविजीले यो माटोलाई जीवनै छोडेपछि मात्रै छाडे। यति माया गर्ने माटोलाई किन त्यस्तो भनेको होला ? नेताको बोली र कविको कलममा यस्तो समानता नहुनुपर्ने। भन्नु, लेख्नु र गर्नु सबै फरक भएका छन् इतिहासदेखि। बोलेजस्तै लेख्नसक्ने र लेखेजस्तै गर्नसक्ने बहादुर कति पो होलान् हामीकहाँ ? भइरहेको नै यस्तै छ अहिलेसम्म र भई नै रहनेछ भोलिभोलिसम्म पनि।

काठमाडौंले धेरैलाई उठाएको छ, बसाएको छ र बनाएको छ। गाँस दिएको छ, बास दिएको छ र कपास दिएको छ। आश दिएको छ। नेतालाई सेल्टर दिएर ज्वाइँ बनाएको छ। सिंहदरबार पुर्‍याएको छ। झन्डा दिलाएको छ र आफू भने सधैं शासित भएको छ। कुरा पृथ्वीनारायणदेखिकै हो। ठिहिर्‍याउने जाडोमा खर्पन बोकेर साग बेच्ने ज्यापू पञ्चायतदेखि गणतन्त्रसम्म साग नै बेचिरहेका छन्। पाँच पुस्तादेखि असने साहू तमाखु नै बेचिरहेका छन्। पाटनमा तेल व्यापार गर्नेले विकल्प खोजेका छैनन्। केही गर्न नसकेर गरिरहेका हुन् र यिनीहरूले ? के काठमाडौंवालाका सपना हुँदैनन् र ? के सपना बिनाको रात हुन्छ र काठमाडौंको ? सपना मात्रै हो, जसको कहीँ कतै पनि प्रतिबन्ध लाग्दैन। त्यसैले नभनियोस् सपनामा पनि कसैले। केही गर्न नसक्ने काठमाडौं कठै होइन र छैन पनि।

भानुभक्तको अलकापुरी नगरी कंक्रिट नगरी बनाउने अरू होइनन्, हामी नै हौं। सफा र स्वच्छ काठमाडौं फोहर गर्ने बाहिरका कोही पनि होइनन्, हामी नै हौं। सांस्कृतिक बस्तीलाई अव्यवस्थित बनाउने हात पनि हाम्रै हुन्। घन्टाघरको समय बनाउने पनि र बिगार्ने पनि हामी नै हौं। काठमाडौंमा जून देखाउने पनि हामी र जून धपाउने पनि हामी नै। बाग्मती बिगार्ने पनि हामी र सफा गर्ने पनि हामी। हामी नै हौं सबैका प्रश्न पनि र जवाफ पनि। हामी नै हौं नेपाल, हामी नै हौं नेपाली। हामी नै हौं काठमाडौं र काठमाडौं नै हौं हामी।

थाहा छ, कुराको जत्तिको दुःख अरूमा हुँदैन। प्रश्नमा जत्तिको समाधान पनि अरूमा हुँदैन। तर पनि दोहरिइरहन्छ, एकनासले मसँग किन ? सपनामा आउने धेरैको काठमाडौं किन विपनामा बिटुलिरहन्छ ? सुधो भएर काठमाडौं किन बांगोटिंगो बनिरहन्छ ? मायालु काठमाडौं किन संवेदनाहीन बन्दै गइरहेको छ ? पवित्र काठमाडौं किन बिटुलो बनिरहेको छ ? शान्त काठमाडौं समुद्री किनारजस्तै किन छचल्किरहन्छ ? उज्यालो काठमाडौं किन अन्धो कुवाजस्तो अँध्यारो बनिरहेको छ ? स्वतन्त्र काठमाडौं किन चिडियाखानाजस्तै थुनिएको छ ? शिष्ट काठमाडौं किन विद्रोही आवाज ओकलिरहेको छ ? निरोगी काठमाडौं किन चहर्‍याइरहेको छ ? प्रश्नहरू तमाम छन्। सोध्नेहरू सोधिरहेका छन्। उत्तरहीन भएर चुपचाप उल्टै प्रश्नमाथि नै प्रश्न जन्माइरहेको छ, काठमाडौं।

सधैं म पनि आफैंलाई प्रश्न गरिरहेको छु— सबैको भएर पनि किन बन्न नसकेको होला सबैको काठमाडौं ? सबै भएर पनि किन केही नभएजस्तो बनेको होला काठमाडौं ? सबै पाएर पनि किन सधैं गुमाएजस्तो बनिरहेको होला काठमाडौं ? सबैको मनभित्र बसेर पनि किन बाहिर बसिरहेजस्तो गरिहन्छ काठमाडौं ? के भनौं खोइ ? धन्य छ, तेरो भाग्य काठमाडौं।

http://annapurnapost.com/news/96147

एकादेशको तेलकोल !

 शान्ति तामाङ

२०७६ फाल्गुण ३ शनिबार ०७:४६:००

एक सय १२ वर्ष भयो मंगलनारायण मानन्धरको तेलकोल अर्थात् मिलको उमेर । मानिस बूढो भएसँगै निष्क्रिय हुँदै गएजस्तै भएको छ, उनको तेलकोलको अवस्था पनि ।  एक समय बिहान ३ बज्दा नबज्दै मानिसको घुइँचो लाग्थ्यो । दाउरा बेच्न र तेलसँग साटफेर गर्न ढोकामा ढुक्नेको जमात ठूलो हुन्थ्यो । तेलको माग पुर्‍याउन हम्मेहम्मे पथ्र्यो । तेल लिन आएका धेरैलाई फर्काउनुपर्ने अवस्था थियो । अचेल यो सब एकादेशको कथा भयो– प्याफलमा रहेको मंगलनारायणको तेलकोलका लागि ।

त्यो मात्र होइन, उनकै तेलकोल भएको घरमा तीर्थबहादुर मानन्धरको एउटा कुनामा र विष्णुबहादुर मानन्धरको अर्को कुनामा उस्तै चल्ने तेलकोलको अंश पनि भेटिँदैन । उनीहरू कोल चलाउन र तेल बिकाउन नसकेपछि त्यो पेसै छाडेर लाखापाखा लागिसके । ‘तेल बिक्न छाड्यो । तोरी पाउन छाड्यो । काम गर्ने मानिस पनि पाउन छाड्यो,’ मंगलनारायणले प्रश्न गरे, ‘अनि कसरी कोल चलाएर बस्नु ?’ 

प्याफलको तेलकोलको कथा साँघुरिँदै गएको छ । टोलभर रहेका आठवटा तेलकोल अचेल दुईवटामा सीमित भएका छन् । ती पनि कुन दिन बन्द हुन्छन्, कुनै ठेगान छैन । मंगलनारायणको यो कोल पनि कुन दिन बन्द हुने हो पत्तो छैन ।  ‘मेरा पुर्खाबाट सुरु भएको यो कोल । अब मपछि तेलकोल चलाउने कोही छैन । म पनि ५० नाघिसकेँ । अब बन्द नै हुन्छ होला,’ मंगलनारायणले भने । टोलभरि मगमग बास्ना आउने गरी दैनिक चल्ने उनको कोल अहिले महिनाको १० दिनजति मात्रै चल्छ । अझै याद छ, मंगलनारायणलाई दैनिक तीन सिफ्टमा काम गरेको । 

‘पहिला बिहान ३ बजेदेखि आगो बालेर तोरी भुट्न सुरु हुन्थ्यो । त्यो टोलीले ९ जति बजाउँथ्यो । त्यसैगरी राति ११ बजेसम्म तेलकोल चलि नै रहन्थ्यो । तीन सिफ्ट चल्थ्यो,’ मंगलनारायणले भने, ‘अहिले त महिनाको १० दिन कोल चलाउँदा पनि तेल बिक्दैन । घाटा लाग्छ ।’ विसं १९६२ मा उनका हजुरबुबाले कोल सुरु गरेका हुन् । उनलाई बाजेको पालादेखिको कोल भन्ने स्मरण छ । उनका हजुरबुबापछि यही कोल उनका बुबा र मामाले आठ–आठ दिन गरेर चलाउँथे । उनका बुबाले चलाइरहेको कोलमा मंगलनारायणका दाजुको पनि साथ थियो । तर, दाजु कृष्ण मानन्धर यस्तै कोल चलाउँछु भन्दै पाटनतिर लागे । पाटनमा चलाएको उनको दाइको त्यो कोल उहिल्यै बन्द भयो । 

मंगलनारायणजस्तै काठमाडौं महानगरपालिका १९ मा रहेको प्याफलका धेरै मानन्धरले तेल उत्पादन गरेर जीविका चलाउँथे । १२ सय घरधुरी रहेको वडामा नेवार समुदायका शाही, महर्जन र मानन्धरको बाहुल्य छ । अधिकांश मानन्धरले तेलकोल चलाएर जीविका चलाउँथे । जीविकोपार्जन गर्ने पेसाका रूपमा सुरु भएको तेलकोल अहिले झन्डै–झन्डै लोप हुने अवस्थामा छ । 

पहिला नेवारहरूको आ–आफ्नो काम थियो । शाक्य, महर्जन, मानन्धर र शिल्पकारको आ–आफ्नै काम थियो । अहिले सबै लोप हुँदै गयो । ती काम गर्न अहिलेको पुस्तालाई ज्ञान पनि छैन । अब नेवारहरूले पनि लोकसेवा लडेर जागिर नखाने हो भने काठमाडौंबाट पलायन भए हुन्छ ।

जीविकोपार्जन बनेको कोल किन हरायो त ? ‘यो बिस्तारै लोप हुनुको कारण छ । बजारमा भटमासको तेल आयो । काँचो तोरीको तेल प्रचलनमा आयो । सूर्यमुखीको तेललगायत अन्य के–के तेल मानिसले प्रयोग गर्न थाले,’ उनले भने, ‘कालो रंगको देखिने यो तेलमा पहिला तरकारी साँधेर, भुटेर खान्थे । अहिले माछा, मासु भुट्नका लागि तोरीको तेल काम लाग्न छाड्यो । किनभने तोरीको तेलले राम्रो देखिँदैन । कालो देखिन्छ । महँगो पनि पर्छ । त्यसैले यो लोप हुँदै गएको हो ।’ साढे चार सय केजी तोरीको जम्मा २४ पाथी तेल निक्लिन्छ । काँचो तोरीको तेल बनाउँदा दोब्बर निस्किन्छ । काँचो तोरीको तेल एक लिटर एक सय १५ रुपैयाँमा पाउँछ । भुटेको तोरीको तेलको एक सय ५० पर्छ । 

तेलका लागि आवश्यक कच्चापदार्थको पनि त्यस्तै समस्या छ । पहिले काठमाडौं, चितवन, सर्लाही, नेपालगन्जतिर तोरी पाइन्थ्यो । अहिले तोरी पाइन छाड्यो । क्यानडा, भारतदेखिको तोरी आउन थाल्यो । त्यो पनि महँगो । ‘आमा–बाले पहिला तेलकोल चलाउँदा तोरी किन्नका लागि म आफैँ जान्थेँ । नेपालगन्ज, चितवनबाट धेरै तोरी आउँथ्यो । अहिले नेपालमा तोरी छैन । विदेशबाट आउने तोरीबाट तेल बनाउँछौँ,’ उनले भने । 

कोल चलाउने अरू मानन्धर पनि नभएकाले रैथाने पेसाको रूपमा रहेको तेलकोल हराउँदै जान थालेको हो । ‘तोरीको तेल अन्य तेलभन्दा अलि महँगो हुन्छ । त्यसैले मान्छेले भुटुवा तोरीको तेल खान छाडे । काँचो मात्र धेरै प्रयोग गर्न थाले,’ उनले भने, ‘नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गराउन नसक्नुको कारण पनि तोरी भुट्दा अलि फोहोरजस्तो देखिन्छ । पोखिएको पिना टाँसिन्छ । कालो दाग बस्छ । दाउरा–काठजस्तै गरी किन्ने, किनेर प्रयोग गर्दा धुवाँ, धुलो पनि उत्तिकै हुन्छ । अनि अहिलेको पुस्ताले कहाँ प्रयोग गर्छन् ?’

विविध समस्याका कारण उनलाई तेलकोल चलाउन गाह्रो छ । तैपनि पुर्खाले गरेको पेसा बाचुन्जेल गरौँ भन्ने उनलाई लागेको छ । ‘गर्न त म अरू काम पनि गर्छु । तैपनि पुर्खादेखिको पेसा किन चटक्कै छाड्नु भनेर काम गरिरहेको छु । बाँचुन्जेल गर्छु,’ उनले भने । उनी गाडी चलाउँछन् । नेवारी बाजागाजा बजाउँछन् । तैपनि पुर्खाको पेसालाई निरन्तरता दिइरहेका छन् ।

यही कारण महिनाको १० दिनजति चलाउन पनि उनले बाहिरबाट मान्छे खोजेर ल्याउनुपरेको छ । उनका बुबा लक्ष्मीनारायण मानन्धर र बेखामाया मानन्धरले अगाडि बढाएको पेसालाई उनका पुस्तामा आउँदा मान्छे खोज्नुपर्ने भएको छ । त्यसैले उनी अचेल नबिक्ने तेल किन धेरै बनाउनु भनेर कसैले बनाइदिन आग्रह गरे भने मात्र बनाउँछन् । होइन भने तेल नै नबनाई बसिदिन्छन् । ‘कसैले अर्डर गरे मात्र तेल बनाउँछु । होइन भने तेल नै बनाउँदिनँ । बनाएर राखेको तेल समयमै बिक्न सकेन भने बिग्रिन्छ,’ उनले भने । 

आफ्नो पुस्तौनी पेसा लोप हुँदै जाँदा निकै दुःख लागेको बताउने उनलाई सरकारले यसका लागि केही गरिदिए हुन्थ्यो भन्ने नलागेको भने होइन । ‘पहिला दिनमै ६७२ माना तेल बिक्थ्यो । त्यो पनि भाग पुग्दैनथ्यो । तेल लिनकै लागि मानिसहरू भाँडा छाडेर जान्थे । बिहान ३–४ बजेदेखि आएर लाइनमा बस्थे । त्रिशूली, रानीपौवा, असन, लामोसाँघुमा त तेल नै दिन सकिनँ । तर, आजकल त्यो अवस्था हरायो । भइरहेको पुख्र्यौली पेसा बन्द हुँदै जाँदा दुःख लाग्छ,’ उनले भने, ‘तर यसलाई राज्यले संरक्षण गर्न सक्छ । तोरीको तेल एक दिनमा यति किन्छु भन्नुपर्‍यो राज्यले । यो पेसाले मात्र होइन, स्वास्थ्यका हिसाबले पनि राम्रो छ ।’


मानन्धरको कुरामा समर्थन गर्छन्, वडा सदस्य चन्द्रमान डंगोल । उनी अब नेवार समुदायले लोकसेवा पास गर्न नसकेमा काठमाडौं छाडे पनि हुने अवस्था आएको बताउँछन् । ‘कच्चापदार्थको अभाव, तेल खपत नहुने परिस्थितिलगायत तेलकोल जोगाइराख्न देखिएका समस्या हुन्,’ डंगोलले भने, ‘पहिला नेवारहरूको आ–आफ्नो काम थियो । शाक्य, महर्जन , मानन्धर र शिल्पकारको आ–आफ्नै काम थियो । अहिले सबै लोप हुँदै गयो । ती काम गर्न अहिलेको पुस्तालाई ज्ञान पनि छैन । अब नेवारहरूले पनि लोकसेवा लडेर जागिर नखाने हो भने काठमाडौंबाट पलायन भए हुन्छ ।’

बुबा, आमा, मामा, दाइ हुँदै मंगलनारायणको काँधमा आइपुगेको तेलकोल चलाउने पुस्ता अब छैन । यसो भनौँ, अब काँध थाप्ने जमात हराएको छ । १५ जनाले तीन सिफ्टमा काम गर्ने कोल अहिले सुनसान छ । मगमग तेलको बास्ना आउने टोलमा अचेले ‘कोल थियो र ?’ भन्ने लाग्छ । नेवारी भोजमा बनाइने कचिला, छोइला र सागमा प्रयोग हुने तोरीको तेल हराउँदै गएको छ । तेलकोल एकादेशको कथा बन्न थालेको छ । 

https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/827/2020-02-15