Showing posts with label Towns. Show all posts
Showing posts with label Towns. Show all posts

Sunday, March 31, 2024

काँठमा छैन के !

 विश्व कुइँकेल

१३ साउन २०८०, शनिबार


काठमाडौँ भूगोलको बाहिरी घेरोमा जन्मने/ हुर्कनेको आफ्नै पीडा छ । कसैले प्रतीकात्मक रूपमा काठमाडौँले यसो ग-यो भन्दा चित्त दुख्नु त छँदै छ, त्यस भूगोलको समस्यालाई उठाइदिने उपयुक्त पात्र नभेटिँदा लाग्ने दुःख अर्को छ । जब चुनाव आउँछ, यो भूगोलका मान्छे भन्छन्, “यसपालि स्थानीयबाहेकलाई भोट दिइन्न ।” अन्तिममा केही दलीय पात्र अमुक दलहरूले उभ्याएका तिनै पात्रलाई जिताउन कम्मर कसेर लाग्छन् । यसैको बिचमा पिसिन्छन् बाँकी मतदाता । 

यदाकदा स्थानीय उम्मेदवार उठाइन्छन् र चुनिन्छन् पनि तर तिनको कार्यशैलीसँग खुसी हुन्नन् यहाँका मान्छे । राजनीतिमा गरिखान निक्लिएका ती नेताले आफूले विविध कारणले गर्न नसकेको कामको अपजश त्यही भूगोलका बासिन्दालाई लगाउन थाल्छन् तर यहाँका बासिन्दा भने आफूलाई ठिक र आफ्नै भूगोलका मानिसलाई गलत देखाएर जोगिने परिपञ्च हो यो भन्छन् । 

काठमाडौँ मूल सहरभन्दा बाहिरको यही भूगोललाई धेरैले काँठ भनेर बुझ्ने गरेको पाइन्छ । काँठका मानिसका बारेमा धेरै प्रकारका किस्सा सुनाइन्छन् । पद्धतिसँग कुनै किसिमले समायोजित हुन नसक्ने अकडोका रूपमा चित्रण गर्छन् । यसमा सहर र गाउँलाई एकैसाथ देख्नु र दुवैको मिश्रित प्रभाव पर्नु मुख्य कारण हो भनिन्छ । यसैको आधारमा काँठको परिभाषा तयार गर्ने प्रयास गरिन्छ । कलम चलाउने केहीले सन्दर्भविशेष र व्यवहारजन्य पाटोबाट काँठको परिभाषा र व्याख्या गरेको पाइन्छ । यो आलेखको सन्दर्भ यसैको वरिपरि घुम्नु हो । काँठ भनेको सहरभन्दा केही बाहिरको ग्रामीण भूगोल हो र सहर तन्कँदै जाँदा काँठ मर्दै जान्छ भन्ने आमबुझाइ छ । काठमाडाैँ मात्र होइन, कास्कीलगायत केही जिल्लामा समेत यसैलाई टेकेर सहरबाहिरको भूभागलाई काँठ भन्न थालिएको पाइन्छ । तथापि सामान्यतः काँठ शब्दले काठमाडौँको यस्तै भूगोललाई बढी बुझिन्छ । यसमा सिर्जना भएका भ्रम भूगोललाई मात्र हेरेर काँठको परिभाषा खोज्नु हो किनकि यो दृष्टिकोणबाट सही निष्कर्षमा पुगिन्न । हिजो असन, इन्द्रचोकका लागि डिल्लीबजार नै काँठ थियो, जुन सरेर चाबहिल हुँदै आरुबारी पुग्यो वा यसै गरी वागेश्वरी, मच्छेगाउँ, फर्पिङतिर पुग्यो भन्ने हो भने काँठ मृत भइसक्यो भनी घोषणा गर्न मात्र बाँकी देखिन्छ । 

गैरनेवार बासिन्दालाई लिएर यसको परिभाषा खोजियो भने उपत्यकाका प्रत्येक गाउँमा स–सानो समूहमा रहेका नेवारलाई कसरी छुट्याउने ? उनीहरूमा परेको मिश्रित संस्कृतिको प्रभावलाई के नाम दिने ? केही लेखकले यहाँका बासिन्दाको आनिबानीका केही प्रतिनिधि उदाहरणलाई लिएर काँठको परिभाषा गरेको पनि पाइन्छ । त्योभन्दा पनि अगाडि बढेर काँठको कुनै संस्कृति, धर्म, परम्परा नै छैन भनी लेखिएको पनि भेटिएको छ ।

काठमाडौँको नेवार संस्कृतिको परिभाषा गर्न र यस्तो हो भनी छुट्याउन सजिलै सकिन्छ । यसो भन्दैमा नेवार बस्ती र बाहिरी घेरोमा रहेका बाहुन, क्षेत्री र दलित भनिएका समुदाय संस्कृतिविहीन नै हुन् त ? त्यही समुदायमा गाँसिएर रहेका स–साना नेवार बस्ती त्यो संस्कृतिका अङ्ग होइनन् ? अथवा नेपालका अन्य भूभागमा बसोबास गर्ने यो समुदायका मानिसको धर्म, संस्कृति, मूल्य, मान्यता र अभ्याससँग अन्तर केलाउन नसकेकै कारणबाट काँठेको मौलिक संस्कृति छैन भन्न खोजिएको हो ?

सुरु गर्छु संस्कृतिको मान्य परिभाषाबाट । धेरै किसिमका परिभाषाबाट केही सजिला शब्द सापट लिँदा परम्परादेखि निर्माण हुँदै आएको विश्वास, परम्परा, मूल्य, मान्यता, अभ्यास, जीवनशैली आदिको जोड वा कुल योगलाई संस्कृति भन्ने गरिन्छ । यही वृत्तमा बसेर काँठको परिभाषा खोज्ने हो भने यहाँको मौलिक विश्वास के हो, के कस्ता जीवित परम्परा छन्, कुनै विषयवस्तुलाई हेर्ने सामूहिक दृष्टिकोण के हो, ठिक र बेठिकबारेको समूहगत धारणा के हो, आमजीवनशैली के हो भन्ने पक्षहरू खोज्नुपर्ने हुन्छ । केही उदाहरण हेरौँ ः काठमाडौँको दक्षिण–पूर्वी कुनोमा गोदावरी पर्छ, जहाँ बाह्र वर्षमा मेला लाग्छ । त्यहाँ नित्य पूजाका परम्परा छन् र जीवनशैलीसँग जोडिएका कुरा छन् । दक्षिण–पश्चिम कुनामा रहेको मत्स्यनारायणदेखि उत्तरमा रहेका बुढानीलकण्ठ नारायण, इचङ्गु नारायण र विशङ्खु नारायणसँग जोडिएका रीतिरिवाज छन् । कागेश्वरी, वागद्वार, फूलचोकी आदि स्थानमा वर्षमा एक पटक लाग्ने मेला छन् । 

चुनदेवी मन्दिरमा गाईको दूध चढाउने परम्परादेखि मच्छिन्द्रनाथलाई गहुँ, मकै चढाउन जाने परम्परा जीवित छन् । बच्चा बिरामी हुँदा तीनतिर देवता थान (कोही नेपाल देवता) भन्दै ज्ञानेश्वर, भाटभटेनी र हारती मन्दिर (स्वयम्भू) मा पुग्ने गर्दछन् विशेषतः आमा । काठमाडौँका प्रत्येक स–साना खोल्साखोल्सी र नदीनालासँग जोडिएका धार्मिक प्रसङ्ग कति छन् कति । यी भए धार्मिक विश्वासका कुरा ।

अर्को तर्फ इतिहासको कालखण्डमा व्याख्या भएका केही स्थान छन्, जसको खोजी भएकै छैन । नेवारी शब्द ‘दाँ यानेकी पैसा र छेँ यानेकी घर’ बाट बनेको डाँछी होस् वा कीर्तिपुर क्षेत्रमा पर्ने भनिएको झुलनगर होस् अथवा काँठका विभिन्न भूभागमा जग्गा प्लटिङ वा इँटा पार्ने प्रयोजनका लागि खन्दा फेला परेका पुराना संरचनाको कुरा होस्, तिनको खोजी भएकै छैन । गोकर्ण क्षेत्रमा मृत्यु संस्कारमा किन शङ्ख बजाउँदैनन् 

हिन्दु ? उपत्यकाका धेरै ठाउँमा शिववाहन नारेर खेत किन जोतिन्न ? यी कुराको सङ्ग्रह गरिदिने कसले ? काठमाडौँलाई मन्दिरै मन्दिरको सहर भनिएको छ । यस वरिपरिका प्रत्येक जसो थुम्कामा पनि मन्दिर छन् । ती देवीदेवतासँग जोडिएका प्रसङ्ग पनि छन् ।

ग्रामीण जनजीवन भनेको खेतिपातीमा नै आश्रित हुन्छ । हिजो कङक्रिट जङ्गलको निर्माण हुनुअघि काँठका अधिकांश जग्गामा खेती हुन्थ्यो । गाई, भैँसी, भेडा, बाख्रा आदि पाल्ने चलन थियो । यो खेती प्रणालीको अङ्ग हो । अर्थशास्त्रीय मान्यताले भन्छ, अर्थोपार्जनको अवसर प्राप्त हुँदा व्यक्ति नयाँ पेसा र व्यवसायमा सर्छ । हिजो काँठको मान्छे खेती गथ्र्याे, पशुपालन गथ्र्यो र दूध वा तरकारी बोकेर सहर बजारमा बिव्रmी गर्न आउँथ्यो । जागिर कमै खान्थ्यो । व्यापार कमै गथ्र्यो । अवसर पाउनेहरू दरबार पसेर जजमानी वा अन्य सेवा पनि गर्थे । टन्न जग्गाजमिन हुने केही व्यक्तिको जमिनदारी जीवनशैली हुन्थ्यो । कम जग्गाजमिन भएका केही दलित भनिएका समुदायका मानिस उनीहरूसँग आश्रित हुन्थे । आज यही समुदाय व्यापार, व्यवसाय वा जागिरमा रमाएका छन् । यो समयले ल्याएको बदलाव हो । 

असारमा रोपाइँ हुँदा काँठमा गाउने असारे भाका बेग्लै छ । यसमा प्रयोग हुने शब्दहरू बेग्लै छन् । टन्न जग्गाजमिन हुँदा पनि बेसाउनु परेको दुःखको भाका बेग्लै छन् । बिहेमा गाउने रत्यौली भाकाका शब्द, लय र भावहरू बेग्लै छन् । रत्यौलीमा लाहुरे परम्परा र त्यसबाट व्यक्त गरिने भावनाका कथा पनि छन् । धार्मिक पर्वमा सिलोक गाउनेदेखि बिहेमा जगाउने खाँडो परम्परा छन् । मेला जात्रामा गाइने छुट्टै भाका छन् । 

काँठको संस्कृति खोज्दै जाँदा देखिने सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा हो नदी सभ्यताको विषय । उपत्यकाको सबैभन्दा मुख्य नदी हो बागमती । बागमती नदीमा आएर जोडिएका अन्य खोला मात्र होइन, खोल्सीसँग जोडिएका परम्परा पनि छन् । हिमवत् खण्डको नेपाल महात्म्यमा बागमती नदीमा मात्र ८७ वटा तीर्थको नाम उल्लेख छ (नेपाल देशको इतिहास सङ्ग्रह : इन्टरनेट ) । खास तिथि वा पर्वमा त्यस्ता तीर्थमा स्नान गर्दा हत्यासम्मको पाप पनि पखालिने दाबी गरिएको पाइन्छ । 

हिन्दु सनातन परम्परासँग जोडिएका जनैपूर्णिमादेखि तिज, ऋषिपञ्चमी आदि चाडपर्वसँग नदीमा गरिने संस्कारहरू जोडिएका छन् । त्रिवेणीहरूमा घाट परम्परा र मन्दिर निर्माण मात्र होइन, बसोबास र नदी सम्बन्धको जोडसमेत स्पष्ट देखिन्छ । मृत्युपछिका विविध संस्कारसँग मात्र होइन, शुभकार्यपछिको प्रसाद विसर्जनका परम्परा नदीनालासँग जोडिएका छन् । यहाँ ब्राह्मण परम्परा मात्र होइन, सहरबाहिरको भूगोलमा बस्ने नेवारसमेत समान रूपमा जोडिएका पाइन्छन् । नेवारी संस्कृतिको अङ्ग बनेका कतिपय जात्रा पर्वसँग गैरनेवार समूह समान रूपमा जोडिने गरेको प्रसङ्ग पनि यहीँनेर जोड्नु उपयुक्त हुन्छ । स्वस्थानी कथा वा शाली नदी मेलामा नेवार संस्कृति र गैरनेवार संस्कृतिको सम्मिलन यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो ।

आनिबानी पनि संस्कृतिका अङ्ग मानिन्छन् । काँठका मानिसको भिन्न आनिबानी छ, जुन कतै मिल्दैन भनी दाबी गर्नेहरू पनि छन् । बोलिचाली र गीतको भाकासमेत ठाडो र निरसिलो भनिन्छ । सामाजिक विज्ञानका केही प्रख्यात सिद्धान्तको जगमा बसेर हेर्दा तिनलाई पुष्टि गर्न भने कठिन छ । माथि अलग प्रसङ्गमा उल्लेख गरिसकियो, यस क्षेत्रका केही पहुँच भएका मानिस दरबारको सेवा वा जजमानीमा रमाउँथे, जो निःसन्देह शक्तिको निकट हुन्थे । शक्तिको निकट हुनेहरूले सोही कारणबाट आफूमा कुनै किसिमको शक्तिको अनुभव गर्नु अन्यथा होइन । 

आफूलाई शक्तिशाली ठान्दा कमजोरमाथि हैकम चलाउने र बलियोसँग झुक्ने प्रवृत्ति आममानिसमा हुने आधारभूत चरित्र नै हो । तथापि यो काँठको मूलभूत चरित्र हो भन्नु पूर्वाग्रहभन्दा बढी होइन । एजी फ्य्राङ्कले विकसित र अल्पविकसित राष्ट्रको परनिर्भरताको व्याख्या गर्न प्रतिपादन गरेको सिद्धान्तलाई सन्दर्भमा लिएर मुख्य भूभाग र उपग्रह भूभागका रूपमा शासकीय केन्द्र र केन्द्रबाहिरको क्षेत्रलाई मान्ने हो भने यो सम्बन्ध सूत्रलाई काँठ र सहरसँग तुलना गर्दा पनि खासै अन्तर देखिन्न । नेपाली समाजमा भएका अन्य सामाजिक विकृतिलाई काँठमा मात्र थियो भनी अपव्याख्या गर्नु पनि उपयुक्त होइन । यस्तै बोल्ने शैली वा लवजमा भएको भेदका कारण बोलिचाली केही ठाडो सुनिनु अन्यथा होइन ।

माथिका सबै प्रसङ्ग र उदाहरण हेरिसकेपछि काँठको भूगोल के हो भन्ने प्रश्न गौण हुनु पर्छ किनकि सहरको विस्तारसँग काँठको परिभाषालाई अलमल्याउनु हुन्न । काठमाडौँको सबै भित्तासम्म सहरको विस्तार भयो भने काँठ सकिँदैन । बरु यसको मौलिक संस्कृति नै थिएन, छैन भन्ने तर्कसँग सहमत हुन थालियो भने काँठ मृत हुन्छ । 

बिहान कृषिकर्म गरेको कुनै व्यक्ति सहरमा सानोतिनो जागिर खान आउँदा उसको शरीरबाट आउने माटो, गोबर वा पसिनाको गन्धसँग जोडेर व्यङ्ग्य गरेपछि उसले प्रतिक्रिया जनाउनु अस्वाभाविक होइन । अनि जग्गाको मूल्य बढ्दै जाँदा जग्गा बेचेर व्यवहार मिलाउने प्रवृत्ति काँठको मात्र होइन । यिनै व्यवहारजन्य र परिस्थितिजन्य उदाहरणबाट काँठमा जन्मेहुर्केका मानिसले आफूलाई पृथक देखाउन खोज्नु पनि उपयुक्त होइन । 

समग्रमा काँठको मौलिक संस्कृति छ, सभ्यता र इतिहास पनि छ । यसलाई जोडेर काँठको समुचित परिभाषा गर्नु पर्छ । काँठमा सहर निर्माण हुँदैमा यहाँका मौलिक कुरा मास्नु भनेको साँच्चै काँठलाई मार्नु हो । काँठ जोगाउनु छ भने यहाँको संस्कृतिको अभिलेखीकरण गर्नु र पृथक सांस्कृतिक विम्बको निर्माण गर्नु पर्छ । मूर्धन्य लेखक जन्माएको काँठले सांस्कृतिक विम्ब निर्माण गरेर विद्वत समाजलाई दिनु पर्छ । काँठ कुनै संस्कृति र सम्पदाविहीन हो भनेर लेख्दै हिँड्नु आफ्नै अस्तित्वप्रति गरिने ‘महान्’ व्यङ्ग्य मात्र हो ।  

https://gorkhapatraonline.com/news/72795

Wednesday, November 29, 2023

काठमाडौंको ‘कोर’ कथा

 सुरेश किरण

काठमाडौंको ‘कोर सिटी’ कुन हो ? नगरको दक्षिणतिर भीमसेनथानस्थित विष्णुमती नदीदेखि भित्र र ताम्सीपाखामा विष्णुमतीवारि, उत्तरतिर भोटाहिटीदेखि भित्र, पूर्वतिर टेकुदेखि भित्र र पश्चिमतिर ठहिटीदेखि भित्रको एउटा गिजिमिजी क्षेत्र नै कोर सिटी हो । 
स्थानीय बौद्ध धर्मावलम्बीले काठमान्डुको कोर मानेका छन्– थथुपुइँ (माथि ठहिटीदेखि असनचोकसम्म), दथुपुइँ (असनदेखि मखन टोलसम्म), लाय्कूपुइँ (मखनदेखि काष्ठमण्डप भएको क्षेत्रसम्म) र क्वपुपुइँ (काष्ठमण्डपबाट तल यंगाल–लगन टोलसम्म) लाई ।

यो स्थानीय निर्वाचनमा काठमाडौं महानगरपालिकामा निकै बोलिएको–सुनिएको शब्द हो– कोर–सिटी । मतगणनाको सुरुवात जुन लयमा अघि बढिरहेको थियो, ‘कोर सिटी’ मा पुगेपछि त्यो खलबलिनेछ भन्ने थुप्रैको अनुमानपश्चात् सोधखोज हुन थालेको थियो– आखिर यो ‘कोर सिटी’ के हो ?

काठमाडौंको ‘कोर’ कथा 

सम्बोधनबाटै बुझिन्छ, यो काठमाडौंको सबैभन्दा भित्री क्षेत्र हो । क्षेत्रफल नाप्ने हो भने यो अत्यन्तै सानो एक टुक्रा भूमि मात्रै हो । काठमाडौं महानगरपालिकामा हाल भित्री क्षेत्रमा पर्ने ११ वटा वडालाई ‘कोर सिटी’ भनेर बुझ्ने गरिन्छ (वडा नं. १२, १७, १८, १९, २०, २१, २२, २३, २४, २५ र २७) । आकारमा यी वडा यति साना छन् कि यी सबै जोड्दा पनि कुल क्षेत्रफल २.५२ वर्ग किलोमिटर मात्रै हुन आउँछ (स्थानीय जनप्रतिनिधि २०७४, मदरल्यान्ड पब्लिकेसन प्रालि) । यो कुल क्षेत्रफलै पनि अत्यन्त सानो हो, कति सानोभन्दा काठमाडौंको यही महानगरपालिकाभित्र ११ वडाको कुल क्षेत्रफलभन्दा ठूलो आकारका अर्को ६ वटा सिङ्गो वडा छन् ।

तर, आकारमा सानो भए पनि काठमाडौंको यही ‘कोर सिट’ ले सम्पूर्ण नेपालकै पहिचान र गरिमालाई शिरमा बोकेको छ । काठमाडौंभित्र जो यथार्थमा काठमाडौं हो, त्यो मूलतः यही ‘कोर सिटी’ हो । पृथ्वीनारायण शाहले आक्रमण गर्नुपहिले काठमाडौंलाई नै नेपाल भन्ने गरिन्थ्यो । वास्तवमा त्यतिबेला नेपाल नामले जति भूभागलाई सम्बोधन गरिन्थ्यो, त्यो भनेको यही ‘कोर सिटी’ मात्रै हो । यो भू–भागभित्र छिरेपछि मात्रै ‘नेपाल गएको’ मानिन्थ्यो ।

त्यसताकाको परिभाषाअनुसार, सहरको एक प्रमुख अंग ‘मण्डप’ पनि हुन्थ्यो । ‘मण्डप’ सभा भवनको विशिष्ट रूपमा पनि हुन सक्छ अथवा डबलीका रूपमा साधारण पनि । यहाँ जो मण्डप थियो, त्यसको नाउँ काष्ठमण्डप थियो, यही मण्डपको नाउँले सहर नै ‘काष्ठमण्डप’ कहलिन पुग्यो (धनवज्र वज्राचार्य, ‘गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना’ ।) जुन काष्ठमण्डपले ‘काठमाडौं’ भन्ने नामको जन्म गरायो, त्यो यही कोर सिटीभित्रै विद्यमान छ । अतः काष्ठमण्डपलाई कोर सिटीको पनि सबैभन्दा कोर स्मारक भन्न सकिन्छ ।

किराँतकालीन नेपालको राजधानी कहाँ थियो, त्यो पत्ता लागेको छैन । लिच्छविकालीन नेपालको राजधानीचाहिँ काठमाडौं नै थियो । हालको हाँडीगाउँमा तत्कालीन दरवार थियो । इतिहासकार देवीचन्द्र श्रेष्ठका अनुसार, लिच्छविहरूको शासन विशालनगर भेगतिर थियो । तर, राजा जयदेव (द्वितीय) पछि एक्कासि यो शासन केन्द्र हराउँछ र हाम्रो इतिहासको मल्लकाल पुग्दा ‘भक्तपुर’ मा पो नेपालको राजधानी हामी भेट्टाउँछौं । (देवीचन्द्र श्रेष्ठ, ‘रत्न मल्ल र उनको समकालिक नेपाल मण्डल’ ।)

तर, सुरुको मल्लकालमा राजधानी भक्तपुर भए पनि कान्तिपुरको शक्ति भने मजबुत थियो । यहाँको व्यापार व्यवसाय सञ्चालन गर्न स्थानीय व्यापारीलाई महापात्रको रूपमा नियुक्त गरिएको हुन्थ्यो । तर, व्यापार बढ्दै गर्दा ती महापात्रहरूले आफ्नो सुरक्षाका लागि सुरक्षाकर्मी पनि नियुक्त गर्न थाले । पछि राजनीतिमा पनि कब्जा जमाउन थाले । यसरी काठमाडौंले राजधानी भक्तपुरको त्रिपुर दरबारलाई समेत चुनौती दिन थाल्यो । उनीहरूलाई निगरानी गर्न तत्कालीन राजा यक्ष मल्लले आफ्ना छोरा राय मल्ललाई काठमाडौं खटाएका थिए । (देवीचन्द्र श्रेष्ठ, ‘रत्न मल्ल र उनको समकालिक नेपाल मण्डल’ ।)

यक्ष मल्लको मृत्युपछि उनका अर्का छोरा रत्न मल्लले नेसं ६०४ (विसं १५४१) मा काठमाडौं कब्जा गरी यहीँ शासन चलाउन थाले । शासन चलाएको मात्र होइन, तत्कालीन नेपालमण्डलको राजधानी पनि कान्तिपुरलाई नै बनाउने प्रयत्न गरे (देवीचन्द्र श्रेष्ठ, ‘रत्न मल्ल र उनको समकालिक नेपाल मण्डल’) । रत्न मल्लको शासन सुरु भएपछि काठमाडौं पुनः आफ्नो पुरानै शौर्यमा फर्कन थाल्यो । त्यसपछि भने यो नगरले आजसम्म पछाडि फर्केर हेर्नुपरेको छैन । बरु अघि बढिरहेको छ निरन्तर ।

त्यसताका नेपाल राज्य मुख्य रूपमा दुई भागमा विभक्त थियो– केन्द्रबाट सोझै शासन गरिने प्रदेश र सामन्तद्वारा शासन गरिने प्रदेश (धनवज्र वज्राचार्य, ‘गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना) । काठमाडौं आकारले हालको ‘कोर सिटी’ मात्रै भए पनि यसको प्रशासनिक फैलावट भने हाँडीगाउँ, देवपत्तन र एक पटक त बनेपासम्म पनि फैलिएको थियो ।

त्यतिबेलाको काठमाडौंको आकारबारे चर्चा गर्दै विसं १८५० मा नेपाल आएका कर्णेल कर्कप्याट्रिकले आफ्नो भ्रमण वृत्तान्त ‘एन अकाउन्ट अफ द किंगडम अफ नेपाल’ मा लेखेका छन्, ‘...काठमाडौं सहरको लम्बाइ एक माइल र चौडाइ कतै आधा माइल छ त कतै चौथाइ माइल जति मात्रै छ ।’ पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं आक्रमण गर्दासम्म यो ठाउँमा करिब पाँच हजार घर र ५० हजारभन्दा कम जनसंख्या भएको अनुमान गरिएको छ (डा. साफल्य अमात्य, ‘काठमाडौं नगरायण) ।

भाषा वंशावलीमा भने कान्तिपुर नगरको स्थापना सन् ९८३ ताका लिच्छवि राजा गुणकामदेवले गरेको र त्यतिबेला यहाँ दैनिक १ लाखको व्यापार हुने एवं १८ हजार घर भएको उल्लेख छ । राजा गुणकामदेवले उतिबेला खड्ग आकारमा आठ कुनामा आठै मातृका स्थापना गरी यो नगर निर्माण गरेको भनिए पनि इतिहासकारहरू भने गुणकामदेवले पहिल्यै स्थापना भइसकेको नगरलाई व्यवस्थित शहरीकरण मात्रै गरेको हो भन्छन् ।

सानो आकार भए पनि यो ‘कोर सिटी’ लाई भौगोलिक, सांस्कृतिक दृष्टिकोणले विभक्त गरी व्यवस्थापन गरिएको थियो । भौगोलिक हिसाबले यसलाई यम्बु (माथिल्लो भेग), यंग्ल (तल्लो भेग) र स्वकम्बु (बीचको भेग) गरी तीन खण्डमा विभाजित गरिएको थियो । संस्कृतमा माथिल्लो भेगलाई कोलिग्राम र तल्लो भेगलाई दक्षिण कोलिग्राम नाम दिइएको थियो । यो दुई क्षेत्र सांस्कृतिक रूपले फेरि चार खण्डमा विभाजित छ । स्थानीय बौद्ध धर्मावलम्बीहरूले यसलाई थथुपुइँ (माथि ठहिटीदेखि असनचोकसम्म), दथुपुइँ (असनदेखि मखन टोलसम्म), लाय्कुपुइँ (मखनदेखि काष्ठमण्डप भएको क्षेत्रसम्म) र क्वपुपुइँ (काष्ठमण्डपबाट तल यंगाल–लगन टोलसम्म) नामले क्षेत्र विभाजन गरेको थियो (डा. साफल्य अमात्य, ‘काठमाडौं नगरायण) ।

व्यवस्थित सहर निर्माण गर्न यसलाई विभिन्न भेगमा विभाजन गर्नुपर्ने हुन्छ । राजा महेन्द्र मल्ल (सन् १५६०–१५७४) ले यो क्षेत्रलाई २४ वटा इलाकामा बाँडेका थिए । पछि यही २४ इलाका पनि विभक्त भएर ३२ वटा बन्यो । यो ३२ इलाका पछि ३२ वटा टोलमा रूपान्तरण भयो । भनिन्छ, यो ३२ वटै टोलमा प्रवेश गर्ने छुट्टाछुट्टै द्वारहरू पनि बनाइएका थिए ।

टोल मात्र होइन, त्यतिबेला काठमाडौंको यो नगर प्रवेश गर्न पनि सिमानाहरूमा विभिन्न द्वार बनाइएका थिए । यस्ता द्वारहरू भोटाहिटी, सुन्धारा, भीमसेनस्थान, ताम्सीपाखा, मरु टोल आदि स्थानमा थिए । यी द्वारहरू खासगरी काठमाडौं नगरको सुरक्षा गर्न बनाइएको थियो । केही इतिहासकारले काठमाडौंलाई घेर्ने गरी अग्ला पर्खाल पनि बनाइएको उल्लेख गरेका छन् । तर, पुरातात्त्विक अन्वेषणहरूले त्यस्तो पर्खालको कुनै अवशेष भने भेट्टाएको छैन । तथापि नगर प्रवेश गर्ने ठूला द्वारको अवशेष कतै भने भेटिएका छन् । द्वारकै कारण काठमाडौंका कतिपय टोलको नामकरणसमेत भएको छ, जस्तो ध्वाखाबहाः, मरुढोका, हनुमानढोका आदि । पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौं आक्रमण गर्दा यहीँभित्रकै कुनै मानिसले त्यो द्वार खोलिदिएको र त्यहीँबाट गोर्खाली सेना नगर प्रवेश गरेको बताइन्छ । यस्ता द्वारभित्रको क्षेत्रलाई ‘देशभित्र’ र द्वारबाहिरको क्षेत्रलाई ‘देशबाहिर’ भन्ने चलन राणाकालसम्म पनि चलेको थियो । त्यतिबेला ‘देशबाहिर’ पनि पातलो वस्ती त थियो, तर तिनीहरू ‘देशभित्र’ अछुत मानिन्थे ।

हरेक वर्ष इन्द्रजात्राको पहिलो दिन काठमाडौंवासीहरू आफ्ना दिवंगत आफन्तका नाममा नगर परिक्रमा गर्छन् । यो परम्परालाई ‘उपाकू वनेगु’ भनिन्छ । नगर परिक्रमा गर्दा काठमाडौंको यही पुरानो सिमानालाई नै प्रदक्षिणा गरिने विश्वास गरिन्छ, जसलाई फटाफट पार गर्ने हो भने दुई घण्टा पनि लाग्दैन ।

अहिले नेपालको संस्कृति भनी प्रचार गरिएका सबैजसो काठमाडौंली–संस्कृति आयोजना गरिने मूल थलो पनि यही ‘कोर सिटी’ नै हो । इन्द्रजात्रा, पाहाँचःर्‍हे, सेतो मछिन्द्रनाथको जात्रा, गाईजात्रा, सम्यक, पञ्चदान आदि पर्व यही क्षेत्रमा आयोजना गरिन्छ । राजनीतिक रूपले पनि यो क्षेत्र सुरुदेखि नै सचेत छ । २००७ सालको क्रान्ति हुँदा आयोजना गरिने सबैजसो सभा सम्मेलनहरू यही क्षेत्रका इटुम्बहाल, यट्खा बहाल, असन चोक, इन्द्रचोक आदि ठाउँमा सम्पन्न हुन्थे । १९९७ सालमा फाँसी दिइएका चार सहिदमध्ये तीन जना यही क्षेत्रका वासिन्दा थिए ।

अहिले काठमाडौं विस्तार भइसकेको छ । हालको काठमाडौं महानगरपालिका नै पनि यो ‘कोर सिटी’ को सम्पूर्ण क्षेत्रभन्दा करिब ५० गुणा ठूलो छ । तर, काठमाडौंको कुनै पनि सामाजिक, सांस्कृतिक अवधारणा भने यही क्षेत्रको मनोविज्ञानले निर्माण गर्छ । तीन वर्षअघि उर्लिएको गुठी विधेयकविरुद्धको आन्दोलनमा सम्पूर्ण उपत्यकावासी सहभागी भएको भए पनि त्यो आन्दोलनको पृष्ठभूमि यही ‘कोर सिटी’ को मनोविज्ञानले तयार पारेको थियो । कोर सिटीभित्रका स्थानीयवासी अहिले विभिन्न कारणले पुरानो ठाउँ छोड्दै अन्यत्र बसोबास गरिरहेका छन् । तर, भौतिक बसाइँ–सराइ अन्यत्र गरिहाले पनि उनीहरूले मनोवैज्ञानिक आवास भने कोर सिटीभन्दा बाहिर लैजान सकेका छैनन् । त्यसैले त गुठी आन्दोलन हुँदा सबै जना पुनः ‘कोर सिटी’ के गुरुत्वाकर्षणले तानिए ।

कोर सिटी मूलतः सांस्कृतिक नेपालको केन्द्र नै हो । यसलाई ‘स्थानीय’ बनाउने पहिलो कार्य भने विसं १९७६ को पौष २ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री श्री ३ चन्द्रशमशेरले गरेका थिए । सो दिन यहाँको फोहोर सफाइ गर्न उनले एउटा ‘सफाइ अड्डा’ स्थापनाको घोषणा गरेका थिए । त्यो अड्डा हालको धर्मपथमा राखिएको थियो । २००३ फागुन २ गते श्री ३ पद्मशमशेरले त्यसलाई ‘म्युनिसपालिटी’ बनाए । विभिन्न २१ इलाकाबाट २१ जना प्रतिनिधि निर्वाचित पनि भए । तर, त्यसले कुनै काम गर्न सकेको थिएन । २०१० मा अर्को चुनाव भयो । त्यतिबेला २१ इलाकालाई घटाएर १८ वटा वडा बनाइयो । साथै ‘म्युनिसपालिटी’ भन्ने नाम हटाएर ‘काठमाडौं नगरपालिका’ राखियो । त्यही काठमाडौं नगरपालिका विसं २०५२ मंसिर २९ गते ‘काठमाडौं महानगरपालिका’ घोषित भयो (भुवनलाल प्रधान, ‘काठमाडौं उपत्यकाका सांस्कृतिक छिर्कामिर्का’) ।

अहिले ‘कोर सिटी’ मा मात्र काठमाडौं छैन । तर, कोर सिटीबिनाको काठमाडौं भने काठमाडौं हुने छैन । कोर सिटी आकारले सानो भए पनि यसको सांस्कृतिक गुरुत्व अति सघन छ । यदि यो सानो भूमिको टुक्रोलाई काठमाडौंबाट झिक्ने हो भने त्यहाँ ‘काठमाडौं’ रहने छैन । यो साढे दुई वर्गकिलोमिटर क्षेत्रफल भएको भूमिको टुक्रो नै एउटा यस्तो भूमि हो, जहाँ गएको ४ हजार वर्षअघि नै सहर बसिसकेको थियो । नयाँ बनेका सहरहरूले आकारमा, भव्यतामा, भौतिक सुविधामा जित्न सक्लान्, तर इतिहासमा जित्न सक्दैनन् । काठमाडौंको कोर सिटी इतिहासको त्यही जित्न नसकिने भूमिको एक टुक्रो हो ।

https://ekantipur.com/koseli/2022/05/28/165370315853125502.html

पुरातात्त्विक पनौती

 फागुन १४, २०७८ शनिबार ११:५३:०

प्रा.डा. सुमनराज ताम्राकार


२०६१ देखि २०७२ सम्ममा गरी पनौती लाय्कुमा पटकपटक गरी उत्खनन भयो। यसले अझै पूर्णता पाएको छैन। धेरै जानकारी प्राप्त हुने क्रममा छ। अझ धेरै रहस्य निराकरण गर्न बाँकी छ।

सानो छँदा शरद यामका स्कुलका फुर्सदिला क्षणहरू धान भित्र्याउनमा बिताइन्थ्यो। त्यो बेला सिमेन्टेड घर अर्थात् ठूल्ठूला कौसी भएका घर हुन्नथे। छाना झिंगटीका हुन्थे। त्यसो भएर धान सुकाउन खलोमै भर पर्नुपथ्र्यो। खासमा त्यो बेला हाम्रो खलो पनौती बसपार्क पारि हालको गुराँसचौरमा पथ्र्यो।

कहिलेकाहीँ मात्र पनौती लाय्कुको चउरमा ठाउँ पाउन्थ्यौं। चउर यस मानेमा पनौतीको लाय्कुले गर्भमा यस्ता पुरातात्त्विक संरचना बोकेर बसेको होला भनेर कल्पनै गर्न सकिन्नथ्यो। किनकि त्यो बेला दिमाग कलिलै थियो। त्यसबेलाको महेन्द्र मालाको पछिल्लो पेजमा रहेको ‘हामी धेरै साना छौं...’ कक्षागत गीत जस्तै। पेन्डुलम सरी जीउलाई अगाडि पछाडि गरी कक्षागत गीत गाउने समय थियो त्यो।
खलोमा रातिराति कुर्नुपर्ने हुन्थ्यो, सँुगुर आई भसक्कै पार्ने डर हुन्थ्यो। अनि खलोमा राति कुर्न पकुचा (स–साना छाप्रा) बनाइएका हुन्थे। खलोमा कुर्न जाने हामीजस्ता बालकका साथै एक पिँढी अग्रज पनि हुन्थे। खलो कुर्ने काम रमाइलोसँगै डर र जोखिमले भरिपूर्ण हुन्थ्यो। एकातिर बसपार्कछेउको गुराँसचौर नजिकै रहेको सतीवनको डरलाग्दा कथाले जिउ नै सिरिङ बनाउँथ्यो। अर्कोतिर सम्साँझै स्यालको 
हुइँयाले मुटुको चाललाई ढ्याङ्ग्रोसरि बनाउँथ्यो। फर्किउँ पनौती लाय्कुतिर।
एक रात बेलुकी सदाझैं पकुचामा सुतिरहेको थिएँ। एक्कासि ‘महाराजको जय होस्, महाराजको जय होस्’ भन्ने करतल ध्वनिका साथ लावालस्कर निस्किन लागेको देखें। रामवद्र्धन परिवारका महासामन्त अनेकरामले इन्द्रेश्वर मन्दिरमा सुनको छाना चढाउने, आफ्नो तौलबराबरको सुन दान दिने अभिप्रायले लाय्कु दरबारबाट सवारी चलाउन लागेको रहेछ। लाय्कुमुनि घोडचढीहरू तम्तयार अवस्थामा थिए, अहा ऽऽ ! कति राम्रोसँग सजाइएका घोडाहरू, अनि त्यत्तिकै आकर्षक तवरले सजाइएका हात्तीहरू पनि।
लाय्कुपरिसर हात्ताी बाँध्ने ठाउँ 
लाय्कुबाट इन्द्रेश्वर महादेव मन्दिरको दूरी कति नै छ र ? हदै भए ५० मिटर। तर पनि महासामन्त अनेकरामले अगलबगलमा आफ्नो प्रभुत्व र रवाफ जो देखाउनु थियो। कति चिटिक्क परेको तीनतले दरबार, पूरै नेवारी कलाशिल्पले परिपूर्ण, कलात्मक तवरले कुँदिएका काठका झ्याल र ढोकाहरू। तोरण उत्तिकै राम्रा, मनमोहक। हेरुँ रहुँ जस्तो लाग्ने। फेरि ‘महाराजको जय होस् महाराजको जय होस्’ भनी गगनभेदी जयजयकार गुञ्जायमान हुन थाल्यो। महाराजया सवारी न्ह्याईकिन स्ववा, स्वावा मथां (महाराजको सवारी चलाउनै लाग्यो क्यार ? हेर्न आउँ, हेर्न आउँ, छिटो।) होइन, मैले महाराजको अनुहार किन प्रष्ट देख्न सकिरहेको छैन।
विभिन्न आभूषण, गरगहना, रंगीचंगी वस्त्रले सुसज्जित महाराजको दर्शन मात्र पाएँ पनि धन्य हुने थिएँ नि। सपना पो देखिरहेको रहेछु, तन्द्रामै लाठी लिएर साथीसँग सुँगुर धपाउन लागें। बुवाले त भन्नुहुन्थ्यो, यो पनौतीको लाय्कुपरिसरको नाम किसीगल (हात्ती बाँध्ने ठाउँ) हो। परापूर्वकालमा यहाँ दरबार थियो। भाइ भारदारका आआफ्नै भवन थिए। त्यसैले पछिसम्म पनि कतिपय रात घोडाहरू हिन्हिनाएको र घोडाको तापको आवाज सुनिन्थ्यो। त्यो सुन्दा जीउ त अजिंगर जस्तै फुल्थ्यो। त्यसो भएर एक्लै एक्लै राति किसीगलमा जानु हुन्न भनिन्थ्यो। घर त बगलमै थियो। तर पनि पकुचामै त्यो रात अनिँदो रात कटाएँ।

पनौती लाय्कु क्षेत्रको उत्खनन क्रममा भेटिएका गोलहरूको कार्बन डेटिङ गर्न सकेको खण्डमा ती संरचनाहरूका प्राचीनताको वैधता पुष्टि हुन्थ्यो। पनौती लाय्कु क्षेत्रबाट निकै सावधानीपूर्वक संकलित नमुनाहरू पुरातत्तव विभागमा संरक्षण/भण्डारण गरि राखिएको छ।

बुवा थप्नु हुन्थ्यो, ‘हाम्रा पुर्खा त्यही दरबार बनाउने क्रममा गजुर तथा तोरणहरूमा सुन लेपिएका कलात्मक सिर्जनार्थ पाटनबाट झिकाइएका थिए रे। कलाशिल्प देखेर रानी खुसी भएर हामी तमोटहरूलाई दरबारको अगलबगलमै घरघडेरी बनाएर गरिखाओस् भनेर जग्गाजमिन दिइएको रे।’ सानो बेला दिमागमा बुवाका ती कुरा अनि पकुचामा देखेको सपना धुमिँलिँदै गयो। समयकालमा यी सबै कुरा बिर्सिसकेको पनि थिएँ।

पनौतीबाट उपत्यकाको शासन
रामवद्र्धन परिवारका ज्योतिरामदेखि शक्ति सिंहरामसम्म शासकहरूले बेलाबखतका उतारचढाव झेली नेपाल मण्डल एवं अगलबगलमा करिब एक शतक राज गरे। यस अवधिमा अनेकराम (वि.सं. १३८९–१४१२) र जय सिंहराम (वि.सं. १४१७–१४५७) तुलनात्मक रूपमा नायक साबित भए। रामवद्र्धनको परिवार पनौतीकै थियो कि यता शासन मात्र गरेका थिए भन्ने विवाद अझै छ। १४औं तथा 
१५औं शताब्दीमा रामवद्र्धनको परिवारले पनौती भेगमा मात्र नभई नेपाल उपत्यकाको शासन व्यवस्थामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निभाएका थिए।

त्यसबेला बनेपा वरपरका भू–भागमा यिनीहरूकै हालिमुहाली थियो। १४५२ सालमा स्थिति मल्लको मृत्युपश्चात् रामवद्र्धन परिवार झनै शक्तिशाली बन्यो। यसरी रुद्र मल्लको अवसान (वि.सं. १३८३) देखि उदाएका रामवद्र्धन खलक यक्ष मल्लको उदय (वि.सं. १४८५) सँगै विलीन हुन पुगे। चिनियाँ वृत्तान्तमा १४८४ सालसम्मका शक्ति सिंहरामका क्रियाकलाप उल्लेखित छ।

एउटै शिलामा अडेको सहर
‘वा पुता छन्ता जिं चिंक बुइके, थौं घ्य चाकुसल्हुँ खुन्हु निबाले च्वङ चिकं बुसा दाछी तक चिकु जुईमखु।’ (आऊ नाति, आज म तिम्रो शरीरमा तेल लगाइदिन्छु, माघेसंक्रान्तिको दिन घाममा बसी तेल घसे वर्षदिन जाडो हुँदैन।) यसरी अजी (हजुरआमा)ले न्हुबहाल (राजकुमार महासत्वका पूर्वजहरूको दरबार रहेको विश्वास गरिएको चोक)को सानो चैत्यको आडैमा सुकुल बिच्छ्याएर मलाई तेल लगाउन थाल्नु भयो।
अजीका हातका कतिपय औंला थिएनन्। अजीलाई ती औंलाहरू खोइ भनेर त्यो बेला बालसुलभ तरिकाले सोध्दा एक पटक रक्सी पार्दै गर्दा मृगी (छारेरोग)ले छोपेको बेला आगोमा औंला परेर झरेको रे। अहिले विगत सम्झिँदा कठै अहिले भएको भए (चिकित्सक भएको नाताले) छारेरोग, पोलाइको दुवै उपचार गराउँथे होला। फर्किउँ माघीकै दिन।

माघीको न्यानो घाममा तकातगु प्वाकलं (कपास हालिएको भोटो), लं (चोलो), सुरुवाल फुकालेर अजीले तेल घस्ने कार्यसँगै पनौती सहर एउटै ढुंगामाथि बसेको कथा हाल्न थाल्नुभयो। नजिकै मेरो बाज्या रत्नबहादुर पनि घाममै बसी लाहामा अड्याएको लगनको सुनको तिलहरीमा काठको कमलो हथौडाले ट्वाक ट्वाक... टुक टुक... गर्दै बुट्टा हाल्दै हुनुहुन्थ्यो। अस्तिका दिन पो पनौतीका किंवदन्तीहरू अंग्रेजीमा लिपिबद्ध गर्ने बेलामा पनौती कसरी उत्पत्ति भयो भन्ने कथा पढें।

कथाअनुसार, नागका आमा कद्रु र गरुडका आमा विनिताका कथा, स्वर्गलोकबाट अमृत चोरिएको वृत्तान्त, अमृत भेट्टाएर स्वर्ग फिर्ता लगेको अनि अमृतका केही अंश लागेको ढुंगा पनि फर्काएर ल्याउन देवराज इन्द्रको आदेश दिएको थाहा भयो। अनि गौतम ऋषिले ती ढुंगा फर्काउन आवश्यक नरहेको र अबदेखि आफू अहल्यासहित यहीँ ध्यान जप गर्न थाल्ने र यस ठाउँ उत्तर प्रयागको रूपमा प्रसिद्ध हुने 
किंवदन्ती रहेछ। त्यसपछि पो अजीका त्यो बेलाका कुरामा सत्यता रहेछ भन्ने बुझें।

अजीले सुनाउनु भएको अस्म नगर (एउटै शिलामा अडेको सहर) कथासँगै १९९० सालको भूकम्पमा छानोको एउटा झिँगटीसम्म पनि नखसेको कथा पनि थाहा थियो। त्यसपछि त म लोलाउन थालेछु। मलाई घोप्टो पारेर तेल लगाउने क्रममा मेरो दायाँ कान जमिनमै टाँसिएको थियो। जमिनमुनि त मैले के के सुन्न थालें, के के ? जोडजोडले चिच्याएको, रोइकराई गरेको रोदन मिश्रित कुराहरू पो सुन्न थालें। राजकुमार महासत्वले निर्वाण प्राप्त गरेको खबर महारथको दरबारमा आइपुगेलगत्तै कोलाहल, रुवावासी मच्चिएको रहेछ।

पनौती अर्थात् ‘पाञ्चाल देश’
बौद्ध कथनअनुसार पनौतीलाई ‘पाञ्चाल देश’ भनिन्थ्यो। जहाँ बुद्धका ३२औं अवतार मानिएका पनौतीका राजकुमार महासत्वको जन्म भयो। पाञ्चाल राज्यका राजा दिर्गरथका नाति राजा महारथका तीन छोरामध्ये कान्छो राजकुमार महासत्व एक दिन 
सिकार खेल्न निस्किए। पनौतीबाट करिब १० किलोमिटर पूर्वस्थित गन्धकुट पर्वत (नमोबुद्ध)मा सुत्केरी बघिनीको हृदयविदारक अवस्था देखे। आफ्नै शरीरको मासु काटेर बघिनीलाई खुवाई निर्वाण प्राप्त गरे। करिब ६ सय वर्षपछि बुद्ध तपस्या गर्न नतमस्तक हुनु परेकाले उक्त स्थानको नाम ‘नमोबुद्ध’ रहेको पुस्तकमा पाइन्छ।

पनौतीको लाय्कु परिसरको नाम किसीगल (हात्ती बाँध्ने ठाउँ) हो। परापूर्वकालमा यहाँ दरबार थियो। भाइ भारदारहरूका आआफ्नै भवन थिए। त्यसैले पछिसम्म पनि कतिपय रात घोडाहरू हिन्हिनाएको र घोडाको तापको आवाज सुनिन्थ्यो।

महारानी एवं राजपरिवारका अन्य सदस्यको रोइकराइसँगै सुतिरहेकै अवस्थामा म पनि हिक्क हिक्क गरी रोएछु। त्यो देखेर ‘हाय् पुता, हाय् पुता, कुलाय्, कुलाय्’ अर्थात् नातिको सातो गए जस्तो गरी दुवैतिर कान फुकी मेरो सातो फर्काउन लाग्नु भयो। यसै मेसोमा मेरो बाज्या रत्नबहादुर पनि दौडेर आउन भ्याइसक्नु भएको रहेछ। महासत्वका हजुरबुवा रोशीको किंवदन्तीसँग जोडिएका उही दिर्घरथ त हो नि। धेरै वर्षअगाडि पनौती र पाटनमा लामो समयसम्म वर्षा नभई खडेरी परेकाले पनौतीका राजा दिर्घरथ र पाटनका राजा सत्यवर फूलचोकी माईसँग पानी माग्न गए। जसले पहिला सुन र चाँदीको फूल चढाउन ल्याउँछ, त्यहाँ पानी पठाउने वचन फूलचोकी माईले  दिइन्।

पनौतीका राजाले मन्त्री, भाइ–भारदारहरूको सल्लाह मुताविक सुन र चाँदीको फूलको सट्टामा क्रमशः तोरी र मुलाको फूल फूलचोकी माईलाई चढाएछन्। कालिगढहरूको अभावका कारण साँच्चिकै फूल प्रस्तुत गर्नु परेको बिन्ती चढाएपछि फूलचोकी माई प्रसन्न भएर नदी सृष्टी गरी पनौतीतर्पm पठाइन्। जसलाई आज भोलि लीलावती (रोशी) भनिन्छ। 

पछि पाटनका राजाले साँच्चिकै सुन र चाँदीको फूल लिएर गए पनि पनौतीमा पानी पठाइसकेको कुरा थाहा पाए। आफूलाई पनि वरदान मिल्नुपर्ने जिकिर गरेपछि फूलचोकी माईले अलिकति पानी पाटनतर्पm पठाइदिइन्। जुन नदी गोदावरीको नामले चिनिन्छ। त्यसो भएर प्रत्येक ६ वर्षको अन्तरालमा गोदावरीमा साउनमा र पनौतीमा माघमा बाह्रवर्षे मेला लाग्ने गरेको जनविश्वास छ।

किसिगलको गर्तमा पुरातात्तिवक सामग्री
समयक्रममा रोशी र पुण्यमातामा धेरै पानी बग्यो। अजी, बाज्याको अवशान भयो। चिकित्सक बन्ने धुनमा १४ वर्ष वनवास गएसरह यताउती समय व्यतित भयो मेरो। बुवाहरूकै पहलमा तमोटहरूको गुठीले पुनर्जीवन पायो। बुवाकै संयोजकत्वमा गुठीघर बनाउने भयो। पनौतीमा घर संरचना बनाउँदा देश ल्हों (ढुंगा) नभेटेसम्म जग खन्ने क्रम जारी नै राख्नुपर्छ भनिन्छ। तर, लाय्कु परिसरमा देशल्हों भेटिनुअघि लुम्बिनीमा देखेजस्ता चिटिक्क परेका गाह्राका निशानहरू भेटिन्थे।

यसै मेसोमा किसिगलमा पुरातत्त्व विभागबाट उत्खनन गर्ने घोषणा भयो। समय लागे पनि उत्खनन गर्न थाल्यो विभागले। किसिगलको गर्तमा लुकिरहेका नानाथरीका पुरातात्त्विक सामानहरू भेटिए। पकुचामा देखेको सपना, किसिगलसम्बन्धी बुवाका कहावतहरू र अजीका बाखं (कथा)हरू  मानसपटलमा सजीव हुन थाल्यो। तर विशेषज्ञ चिकित्सक बन्ने हुटहुटीले दक्षिण भारतको कर्णाटक राज्यस्थित मणिपाल पुगें।
सिम्रौनगढबाट लखेटिएका कर्णाटकवंशी हरिसिंहदेव यही बाटो हुँदै काठमाडौं उपत्यकामा शरण लिन आउने क्रममा यही किसिगलमा एक रात बास बसेको थाहा भयो। योसँगै तलेजुको स्थापना भएको कथा पनि सुन्दै हुर्केको अनि त्यही तलेजु मन्दिरको आडैमा रहेको घरमै जन्मिएको म दक्षिण भारतको कर्णाटकमै गई प्रसूति रोग दक्षता हासिल गर्न जानु पर्नाको कनेक्सन के रहेछ ? सोच्दा मात्र पनि रोमाञ्चित हुन्छु।

लाय्कु उत्खननमा घोडा बाँध्ने तबेला
मध्यकालका ऐतिहासिक सामग्रीहरूमा दरबारलाई लाय्कु, राजकुर, लालकुल, लाजकुट शब्दहरू प्रयोग भएको पाइन्छ। यी शब्दहरू राजदरबार बुझाउने संस्कृत शब्द राजकुलकै अपभ्रंश हुन्। २०६१ देखि २०७२ सम्ममा गरी पनौती लाय्कुमा पटकपटक गरी उत्खनन भयो। यसले अझै पूर्णता पाएको छैन। तर धेरै जानकारी प्राप्त हुने क्रममा छ। अझ कति धेरै रहस्य निराकरण गर्न बाँकी नै छ। मध्यकालीन लाय्कुमा विभिन्न प्रयोजनका लागि चोकहरू बनाइन्थ्यो। पनौती लाय्कुमा पनि नौवटा चोक रहेको विश्वास गरिन्छ।

हालसम्म चारवटा चोकका निसानीहरू मात्र भेटिएका छन्। उत्खननकै क्रममा दची अपाबाट निर्मित मन्दिरको भग्नावशेष फेला परेको छ। यसै मन्दिरको जगमाथि हालसम्म पनि दसैंको अवसरमा पनौती देशका तर्पmबाट जमरा राख्ने तलेजुको मन्दिर नै हो। त्यसैगरी इनार दुईटा भेटिएका छन्। न्हुबहालसँगै अन्य दुईटा अझै पनि भएकाले सायद त्यो बेला इनार पनि नौवटै थिए। एउटा सानो पोखरीको भग्नावशेष पाइएको छ। त्योबेला दरबारको चारै कुनामा सुरक्षाका लागि सुरक्षाकर्मी राख्ने प्रचलन थियो। हालसम्म एउटा सुरक्षाचौकीको संरचना भेटिएको छ। उत्तर पश्चिम कुनामा भान्छाघरसहितको बस्ने कोठाको संरचना पाइएको छ।

एउटा प्रस्तर स्तम्भ भेटिएको छ। घोडा बाँध्ने तबेलाका ६/७ वटा अवशेष भेटिएका छन्। यस ठाउँको नाम रैथाने नेवारीमा किसिगल भनिने गरेकाले हात्ती बाँध्ने ठाउँ पनि हुनुपर्छ। बलि दिएका राँगो राख्नेजस्ता ठाडा ९ वटा इँटाहरू राखेर बनाइएका विशेष चिह्न भेटिएको छ। केही भाग टुटफुट भएको यन्त्राकार प्रस्तर भेटिएको छ। कर्माचार्य पुजारीहरूका अनुसार उक्त यन्त्र तलेजुसँग सम्बन्धित छ।

प्रस्तरकै देवीको जस्तो देखिने सानो वरद् मुद्राको मूर्ति भेटिएको छ। पशुपतिको चित्रअंकित लिच्छविकालीन मुद्राहरूका साथै शाहकालका मुद्राहरू पनि भेटिएका छन्। नवपाषाण युगका हतियारका अंशहरू भेटिएका छन्। लोहोरो भेटिएको छ। माटाले बनाएका घरायसी सामानहरूका अंशहरू पनि उत्खननमा फेला परेका छन्। अहिले पनौती लाय्कु क्षेत्रको ड्रोन भ्यु वा बर्ड आई भ्यु हेर्ने हो भने लुम्बिनी वा तिलौराकोटकै 
सानो अंश पनौती सहरको बीच थपक्कै ल्याएर राखेको जस्तो भान हुन्छ।

भेटिए नवपाषाण युगका हतियार
अझै पनि ती संरचनाहरू कति वर्ष पुराना ठ्याक्कै भन्न सकिने अवस्थामा पुगिसकेको छैन विभाग। प्रमाणित गर्ने प्रयास जारी छ। नवपाषाण युग (करिब ७ हजार वर्ष पुराना) हतियारका अंश भेटिए पनि कहीँबाट ल्याएर राखेको जस्तो देखिन्छ। त्यहाँ भेट्टिएका लिच्छविकालीन सिक्काहरूले ती संरचना लिच्छविकाल हुन् भन्ने प्रमाणित गर्ने नभई जग हाल्ने बेला अन्य पूजा सामग्रीसँगै राखेका प्रतीत हुन्छ।

पनौती लाय्कु उत्खननको क्रममा फर्पिङ एवं काठमाडौं उपत्यकामा भेटिएका तेह्रौं, चौधौं शताब्दीकालीन पोलिएका इँटाहरू छन्। साथै पछि भूपतिन्द्र मल्लले जीर्णोद्धार गर्न लगाउँदा ताकाको इँटाहरू पनि भेटिए। उत्खननको क्रममा भेटिएका अन्य पुरातात्विक सामग्रीहरूको प्रारम्भिक विश्लेषणबाट यो दरबार पनि मध्यकालीन समयको हो कि भन्ने प्रमाण बलियो हुँदै गएको छ। ती संरचनाहरू कम्तीमा रामवद्र्धनकालीन (बाह्रौं, तेह्रौं शताब्दी)का हुन् भन्नेमा अब दुई मत रहेन। तर त्योभन्दा पुराना लिच्छविकाल, किराँतकाल, पाषाणकालका हुन् कि भन्नेमा खोज बाँकी नै छ।
अब के छ उपाय उद्धव सर ?
संक्षिप्त उत्तर– कार्बन डेटिङ।

पनौती लाय्कु क्षेत्रको उत्खनन क्रममा भेटिएका गोलहरूको कार्बन डेटिङ गर्न सकेको खण्डमा ती संरचनाहरूका प्राचीनताको वैधता पुष्टि हुन्थ्यो। सामान्यतः कार्बन डेटिङका लागि संकलित मानिसको हातले छुनु हुँदैन। पनौती लाय्कु क्षेत्रबाट निकै सावधानीपूर्वक संकलित नमुनाहरू पुरातत्त्व विभागमा संरक्षण/भण्डारण गरिराखेको छ।

कार्बन डेटिङको महत्त्व थाहा पाएपछि यससम्बन्धी जानकारीको भोक निमिट्यान्न पार्न धुईंपत्ताल गुगल गर्न थालें। कार्बन डेटिङका लागि काठ, छाला, बीउबिजन, माटो, कपाल, हड्डी, भाँडाकुँडालगायतका सामग्री उपयुक्त हुने रहेछ। कुनै पनि सामग्रीमा रहेको कार्बन तत्त्वको क्षयीकरणको अध्ययनसँगै उक्त सामग्रीको आयु पत्ता लगाउन सकिने रहेछ।

लाय्कुका प्रमाणहरू रामवर्द्धनकालीन
हालसम्म पनौती लाय्कुका प्रमाणहरू रामवद्र्धनकालीन हुन् भन्ने अनुमान लगाइयो। तर पनि पनौती लाय्कु परिसरमा महोसत्व अनि उनका पूर्वजहरूको दरबार रहेको थियो भन्ने हो भने कम्तीमा २६ सय वर्ष हुनुपर्ने (किनकि पछिल्लो पटक हामीले २५६५औं बुद्ध जयन्ती मनाएका थियौं भने भगवान् बुद्ध घुम्दै फिर्दै यस क्षेत्रमा आई महासत्वको योगदान थाहा पाई नतमस्तक भएका कारण नमोबुद्धको स्थापना भएको किंवदन्ती छ।) हो।

छोटकरीमा, रामवद्र्धनकालीन हो कि महासत्वका पूर्वजकालीन हो कसरी प्रमाणीकरण गर्ने ? के कार्बन डेटिङ नै अचुक अस्त्र हो ? अनि वस्तुहरूको कार्बन डेटिङ र प्राणीहरूको डीएनए म्यापिङ उस्तैउस्तै हुन् ? तिनीहरूबीच के अन्तर–सम्बन्ध छ ? विज्ञानमा पढेअनुसार कुनै पनि इनर्जी (शक्ति) को क्षय हुँदैन, केवल रूप मात्र फेरिने हो। यसमा सत्यता छ भने आकाशमण्डलमा हालसम्म यत्रतत्र भड्किरहेको अर्थात् सञ्चित साउन्ड इनर्जी (पूर्वजहरूकै पनि) कुनै बेला ट्यापिङ गर्ने प्रविधि नआउला ? यसो हुन सक्यो भने पूर्वजहरूबाट नै पनौती लाय्कुको प्राचीनता अनि वास्तविकताबारे ‘फस्र्ट ह्यान्ड’ जानकारी पाइएला कि !

- चिकित्सक ताम्राकार पनौतीका सांस्कृतिक एवं पुरातात्विक अभियन्ता हुन्।

https://annapurnapost.com/story/197224/

Sunday, January 17, 2021

असनको माछो

 


काठमाडौंमात्र होइन, नेपालभरि नै भीडभाड र ठेलमठेलको उपमा दिनुपर्दा असनको जस्तो भीड भन्ने चलन छ। काठमाडौंको मुटुजस्तो नै बीच भागमा परेको असन सम्पूर्ण सामान एकै ठाउँ किन्न पाइने ठूलो बजार हो। छवटा बाटो एकै ठाउँ जोडिएको फराकिलो चोक र विभिन्न देवीदेवताको मन्दिर रहेको पवित्र स्थल भएको कारणले पनि असनमा बिहान सबेरै भीड सुरु भइसकेको हुन्छ। यो भीडभाड बेलुकी मानिस ननिदाएसम्म रहिरहन्छ।

सुरेश किरण
फुर्सद

 १९ चैत २०७३ ०८:२३:०९

काठमाडौंमात्र होइन, नेपालभरि नै भीडभाड र ठेलमठेलको उपमा दिनुपर्दा असनको जस्तो भीड भन्ने चलन छ। काठमाडौंको मुटुजस्तो नै बीच भागमा परेको असन सम्पूर्ण सामान एकै ठाउँ किन्न पाइने ठूलो बजार हो। छवटा बाटो एकै ठाउँ जोडिएको फराकिलो चोक र विभिन्न देवीदेवताको मन्दिर रहेको पवित्र स्थल भएको कारणले पनि असनमा बिहान सबेरै भीड सुरु भइसकेको हुन्छ। यो भीडभाड बेलुकी मानिस ननिदाएसम्म रहिरहन्छ।

भर्खरै सकिएको घोडेजात्रामा पनि हरेक वर्षझैं असन चोकमा पाहां चःर्हे पर्वको खट परिक्रमा गर्ने जात्रा सम्पन्न भयो। पाहां चःर्हे काठमाडौंमा मनाइने दसैंपछिको सबैभन्दा ठूलो पर्व हो। यसमा वटु भद्रकाली, टेबहाल भद्रकाली र कंगेश्वरी अजिमा गरी तीन देवीको खट ल्याएर एकआपसमा परिक्रमा गरी आगो साटासाट गर्ने जात्रा हुन्छ। नेपाल भाषामा ‘द्यः ल्वाकेगु जात्रा’ भनिने यो जात्रा हेर्न कुनै बेला असन चोकको ६ वटै बाटामा एउटा सियोसम्म पनि राख्न नमिल्ने गरी मानिसको भीड हुने गर्थ्‍यो।

असनमा मानिसको मात्र भीड हुने होइन। यहाँ विभिन्न देवीदेवताको पनि सानोतिनो भीडै नै छ। असनको बीचमा अन्नपूर्णदेवीको मन्दिर छ। नेपाल भाषामा यसलाई ‘असंमदु अजिमा’ भनिन्छ। यो असनको सबैभन्दा प्रख्यात मन्दिर हो। यसका साथै यहाँ गणेश, लक्ष्मीनारायण, उमामहेश्वर र कुमारी गरी पाँचवटा मन्दिर रहेको छ। यी सबै देवीदेवताको करिबकरिब बीचतिरै एउटा अर्को मूर्ति पनि छ जसलाई सधैं असन पुगिरहने मानिसले पनि खासै ध्यान दिएका हुँदैनन्।

त्यो हो एउटा माछाको मूर्ति। असनको बीचमा कुनै माछाको मूर्ति पनि छ भन्ने धेरैलाई हेक्का रहेको पाइँदैन। कतिले त मूर्ति रहेको त्यो ठाउँमा फूल अक्षताले पुजिरहँदा पनि त्यहाँ कुन भगवान् छ भन्ने कुरा भने थाहा पाएका हुँदैनन् किनभने माछो रहेको त्यो ठाउँ अक्सर पानीले भरिएको हुन्छ र माछोचाहिँ पानीमा डुबेको हुन्छ।

पहिले पहिले त्यो ठाउँ बीच सडकको भुइँमै थियो। भुइँमा बनाइएको एउटा खाल्डोमा माछाको मूर्ति राखिएको थियो। भुइँमा फोहोर हुने र सबैले कुल्चिने भएकाले केही वर्षअघि भुइँको त्यो खाल्डोसहित नै माथि उठाएर चार फिटजति अग्लो खम्बामा अड्याइएको थियो। ढुंगैढुंगाले बनाइएको एउटा खाल्डोमा माछा राखिएको छ। भाँडोमा सधैं पानी भरिरहने हुनाले माछो अक्सर पानीमै डुबिरहेको हुन्छ। पानीसहितको भाँडोमा माछाको मूर्ति राखिएकाले यसलाई एक किसिमले जीवित माछोको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ।

माछोको यो मूर्तिलाई असनका अरू देवीदेवतासरह पुज्ने गरिन्छ। तथापि यसको कुनै खास जात्रा वा छुट्टै पर्व भने रहेको पाइँदैन। यद्यपि असनमा मनाइने कुनै पनि पर्व, जात्रा आदिमा ल्याइने खट वा रथले यो माछोलाई पनि एक चक्कर परिक्रमा गरेरै जान्छ। यसबाट थाहा हुन्छ, असनको यो एक्लो माछोको आफ्नो कुनै जात्रा पर्व नभए पनि असनमा पर्व मनाउन आउने सबै जात्रालुको श्रद्धा भने यसले पाइरहेको छ। 

ढुंगैढुंगाले बनाइएको एउटा खाल्डोमा माछा राखिएको छ। भाँडोमा सधैं पानी भरिरहने हुनाले माछो अक्सर पानीमै डुबिरहेको हुन्छ। पानीसहितको भाँडोमा माछाको मूर्ति राखिएकाले यसलाई एक किसिमले जीवित माछोको प्रतीकको रूपमा लिन सकिन्छ।


यो माछो असनको यही ठाउँमा कसरी रह्यो भन्नेबारे एक कथा छ। किंवदन्तीजस्तै लागे पनि कथामा जोडिएको विज्ञानको एउटा तथ्य भन्ने गज्जब लाग्ने गर्छ। कथाको सार एउटै भए पनि यसको प्रसंग विभिन्न स्थानमा विभिन्न प्रकारले नै वर्णन गरिएको पाइन्छ। कथा एकादेशबाटै सुरु गरौं:

‘एकादेशमा एउटा धुरन्धर विद्वान् ज्योतिष बस्ने गर्थे। उनीकहाँ सर्वसाधारणमात्र होइन राज्यका राजा र भारदारहरूसमेत आफ्नो भविष्य जान्न आउँथे। उनको भविष्यवाणी अचुक हुने गथ्र्यो। उनकी श्रीमती गर्भवती थिइन्। सुत्केरी हुने बेला उनी आफ्नो जन्मने छोराको भविष्य जान्न व्यग्र थिए। उनले सुँढेनीलाई बच्चा जन्मिनेबित्तिकै त्यसको जनाउ दिन घन्टी बजाउनु भन्ने आदेश दिई आफू आफ्नो कार्यकक्षमा तयार भई बसिरहे।

जसै बच्चाको जन्म भयो, सुँढेनीले घन्टी बजाइन्। घन्टीको आवाज सुन्नेबित्तिकै ज्योतिषले खरर्र्र हिसाब गर्न थाले। अन्त्यमा जो योग निस्क्यो, त्यो देखेर उनी झस्के। किनभने उनका नवजात छोरा भविष्यमा गएर भयंकर बदमास बन्ने पो नतिजा आएको रहेछ। उनले दोहर्‍याई, तेहर्‍याई हिसाब गरे। योग पनि त्यहीको त्यही निस्क्यो। त्यही चिन्ताले उनी यस्तो छोराको त अनुहार पनि हेर्न हुन्न भनी तत्काल घरबाट निस्केर हिँडे। कता गए कसैलाई थाहा भएन।

छोरा ठूलो हुँदै गए। बाबु ज्योतिष भएकाले छोरालाई पनि आमाले ज्योतिष विद्या नै सिकाइन्। ठूलो हुँदै गएपछि उनी पनि बाबुजस्तै धुरन्धर विद्वान् बने। एक दिन उनी आफ्नो बेपत्ता भएका बाबुलाई खोज्न भनी घरबाट निस्के। धेरै वर्षसम्म यताउति भौंतारिसकेपछि एक दिन उनी यही असनको बीच बजारमा पुगे।

त्यहाँ अलिक अनौठो भीड भइरहेको थियो। एकजना ज्योतिषले त्यहीँ बसेर आज साँझ पानी पर्ने र पानी पर्दा वर्षासँगै एउटा जिउँदो माछा पनि झर्ने भनी भविष्यवाणी गरेका रहेछन्। उनको भविष्यवाणी सुनेर मानिसहरू चकित भई त्यहाँ जम्मा भएका रहेछन्। त्यही बेला बाबु खोज्दै आएका ज्योतिष पनि त्यहाँ पुगे। उनले पनि मत्स्य योगको हिसाब गरे। साँच्चै हो। माछा त झर्नेवाला छ। तर उनले भविष्यवाणी गर्ने ती ज्योतिषलाई चुनौती दिँदै सोधे-माछा त झर्नेवाला छ तर कहाँनेर झर्छ त्यो भन्न सक्नुहुन्छ?

ज्योतिषले त्यो भन्न सकेनन्। छोरा ज्योतिषले बजारको बीचमा एउटा दुईतीन हातको आयाताकार घेरा बनाउँदै भने— माछो यही घेराभित्र झर्छ। उनको कुरा सुनेर मानिसहरू झनै चकित भए। नभन्दै पानी पर्न सुरु भयो। र, साँच्चै पानीको सँगसँगै एउटा जिउँदो माछा पनि त्यही घेरोभित्र फ्याट्ट झर्‍यो। सबैजना छक्क परे। यति सही भविष्यवाणी कसरी गर्न सकेको होला ? सबैले उनीबारे जान्न चाहे। उनले आफू फलानो ठाउँको मान्छे, फलानो काम गर्छु र फलानो कामका लागि निस्केको हुँ भनी बताए।

त्यसपछि थाहा भयो, असनमा वर्षासँगै माछो पनि झर्छ भनी भविष्यवाणी गर्ने ज्योतिष त उनकै बाबु पो रहेछन्। असनमा बाबुछोराको नाटकीय भेट भयो। दुवैजना खुसी भए। तर बाबुको मनमा एउटा प्रश्न घुम्न थाल्यो। छोरा जन्मेको बेला उनले भविष्यवाणी गर्दा उनी त भयंकर बदमास हुने योग निस्केको थियो, तर छोरो त भयंकर विद्वान् ज्योतिष पो बनेछन्। आफ्नो हिसाब कहाँनेर चुकेछ त ? बाबु ज्योतिषले यो कुरा छोरा ज्योतिषलाई नै सोधे।

छोराले सम्झाए— जन्मिनेबित्तिकै बजाएको घन्टीको आवाज सुनेर उनले हिसाब गरेका थिए। तर, कोठामा बजाएको घन्टीको आवाज पर कोठामा बसिरहेको बाबुको कानसम्म पुग्न पनि केही समय लाग्छ। घन्टी बज्नेबित्तिकै पर आवाज सुनिएको होइन। सुँढेनी कोठामा जुन बेला घन्टी बजेको थियो, त्यसको आवाज कार्यकक्षमा आफ्नो कानसम्म पुग्न जति समय लागेको हो त्यो समयलाई हिसाबमा नजोडिएको रहेछ। यसले गर्दा योग गलत निस्कन पुग्यो। आवाजको गति र त्यसलाई हावाको चापले फरक पार्न सकिने ज्ञान बाबुले छोराबाटै प्राप्त गरे। त्यसपछि दुवैजना घर गए।'

कथा यति हो। तर, यो कथामा आवाजको गतिबारे जुन प्रसंग उठाइएको छ, त्यो अत्यन्त अनौठो छ। आवाज एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुग्न पनि समय चाहिन्छ भन्ने तथ्य १७औं शताब्दीमा मात्रै पश्चिमा वैज्ञानिकहरूले पत्ता लगाएका थिए। सर आइज्याक न्युटनले पहिलोपटक आवाजको गति नाप्ने प्रयास गरेका थिए। तर, त्यो सफल भएन। सन् १७०९ मा विलियम देहरमले आवाजको सही गति नापेर सार्वजनिक गरेका थिए।

सामान्य हावामा आवाज प्रतिसेकेन्ड ३४३ मिटरको दरले दौडिन्छ भन्ने तथ्य त्यति बेलामात्रै पत्ता लागेको थियो। तर असनको यो माछोले आवाजको गतिबारे त्योभन्दा धेरैअघि नै कुरा उठाइसकेको प्रमाण दिएको छ। वास्तवमा विज्ञानका सन्दर्भमा पनि हाम्रो पूर्वीय ज्ञान कुनै बेला उच्च थियो भन्ने दसी हो, असनको यो माछो !

http://annapurnapost.com/news/67880

जहाँ बलेको थियो नेपालकै पहिलो बिजुली बत्ति

 



झिँगटीको छानो, सेतो रङले पोतिएको भित्ता, पुरानो शैलीको तीनमुखे आँखीझ्यालले त्यो घर बेंसमा झनै सुन्दर थियो भन्ने आभास दिन्छ । ठाउँठाउँमा प्लास्टर उप्किसके पनि त्यसको सौन्दर्यमा कमी आएको छैन । उभिनका लागि भने टेकोको साथ लिइरहेको छ । ढोकाको ठीक माथि झुन्ड्याइएको खुइलिन लागेको बोर्डमा लेखिएको छ, 'नेपालमा सबैभन्दा पहिला बत्ती बालिएको घर ।' ललितपुर खोकनामा रहेको यो ऐतिहासिक घरअगाडि दुईचारवटा बूढा काठका पोलहरू ठिंग उभिएका छन् साक्षीका रूपमा । तीनमुखे आँखीझ्यालको ठीक मुनि बनाइएको सिंहको टाउकाको आकृतिमा बल्ब जडान गरिएको छ । यही बल्बले पहिलोपटक उज्यालोको अनुभूति दिएको थियो नेपालीलाई ।

नितु घले
फुर्सद

 २७ जेठ २०७४ ००:००:००

झिँगटीको छानो, सेतो रङले पोतिएको भित्ता, पुरानो शैलीको तीनमुखे आँखीझ्यालले त्यो घर बंैसमा झनै सुन्दर थियो भन्ने आभास दिन्छ । ठाउँठाउँमा प्लास्टर उप्किसके पनि त्यसको सौन्दर्यमा कमी आएको छैन । उभिनका लागि भने टेकोको साथ लिइरहेको छ । ढोकाको ठीक माथि झुन्ड्याइएको खुइलिन लागेको बोर्डमा लेखिएको छ, 'नेपालमा सबैभन्दा पहिला बत्ती बालिएको घर ।' ललितपुर खोकनामा रहेको यो ऐतिहासिक घरअगाडि दुईचारवटा बूढा काठका पोलहरू ठिंग उभिएका छन् साक्षीका रूपमा । तीनमुखे आँखीझ्यालको ठीक मुनि बनाइएको सिंहको टाउकाको आकृतिमा बल्ब जडान गरिएको छ । यही बल्बले पहिलोपटक उज्यालोको अनुभूति दिएको थियो नेपालीलाई ।

'त्यो बत्ती जनताको घरमा बाल्नका लागि बनाइएको थिएन', खोकनाका शिक्षक कृष्णभगत महर्जन भन्छन्, 'दरबारका लागि थियो ।' बेलायत घुम्न गएका तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री श्री ३ चन्द्रशमशेरलाई त्यहाँको झिलिमिलीले लोभ्यायो । त्यहाँ कानुनी रूपमै विद्युत् प्रसारण हुन थालेको तीन दशक पुगिसकेको थियो । बेलायतको झिलिमिलीले लोभिएका चन्द्रशमशेरले बेलायतको सिको गरेर नेपालमा पनि बिजुली उत्पादनको पहल गरे । त्यसको लागि फर्पिङमा पावर हाउस बनाइयो । विसं. १९६८ मा सो पावर हाउसले विद्युत् प्रसारण सरु गर्‍यो । 'त्यो पावर हाउस दक्षिण एसियाकै पहिलो र एसियाको दोस्रो थियो', वर्तमान प्रमुख श्यामकृष्ण बस्नेत भन्छन् । उनका अनुसार यस पावरहाउसमा प्रयोग भएको प्रविधि बेलायत र फ्रान्सबाट ल्याइएको थियो जसबाट पाँच सय किलोवाट बिजुली उत्पादन भएको थियो ।

खोकनाबाट करिब चालीस मिनेट पैदल बाटोमा रहेको 'पावरहाउस' बनाउन सात लाख पच्चीस हजार रुपैयाँ लागेको बस्नेत बताउँछन् । आवश्यक मानव श्रमका लागि भने देशभरका सैनिक र कैदीको प्रयोग गरिएको रहेछ । त्यतिले मात्र नपुगेर खोकनावासीबाट पनि श्रमदान गराइएको कृष्णभगत बताउँछन् । नेपाली श्रमदान र विदेशी प्रविधि एवं ज्ञान मिलेर पहिलोपटक बिजुलीबत्ती बल्यो । विलासका हरेक सामग्री सुरुमा आफूले उपयोग गर्ने राणाहरूको दरबारमा भने जनताको घरमा बलेपछि मात्रै बिजुली बत्ती बल्यो ।

त्यसको पछाडि कारण थियो उनीहरूमा रहेको रूढिगत चिन्तन । देशमै नभएको प्रविधि एकैपटक उपयोग गर्दा दरबारमा अनिष्ट हुन्छ भन्ने ठानेर उनीहरूले जनताको घरमा परीक्षण गर्ने सोचे । त्यसका लागि खोकनाका पाँचछवटा घरमा बत्ती जोडिएको बताउँछन् खोकनावासी मदनकृष्ण डंगोल । 'हजुरबुवा सिद्धिलाल डंगोलको पालामा ती बत्ती बलेका थिए', डंगोलले भने ।

१९६८ साल जेठ ९ गतेबाट सञ्चालन भएको फर्पिङ जलविद्युत् यही जेठबाट एक सय सात वर्षको भएको छ । त्यहाँ अझै पनि पुराना दुईवटा मेसिन छन् तर स्थिर र अचल । श्री ३ जुद्धशमशेरको पालामा त्यहाँबाट पिउनका लागि पानी निकाल्न थालेपछि जलस्रोत अभावले विद्युत्गृह विस्तारै बेकामे बन्दै गयो । २०३८ सालमा त पूरै बन्द भएको बस्नेत बताउँछन् । अहिले कुलेखानीबाट ६० मेगावाट बिजुली निकालिएको छ ।बिजुली उत्पादन बन्द भए पनि फर्पिङ पावर हाउस भने इतिहासको चिनारी बनेर बसेको छ । 'यो मुलुकको धरोहर हो, विश्वलाई यसबारे बताउनुपर्छ भनेर जोगाएका छौं । पहिला बन्द थियो अहिले हेर्न आउनेका लागि खोल्ने गरेका छौं', बस्नेत भन्छन् ।

फर्पिङ पावर हाउस होस् वा खोकनाको बत्ती बलेको पहिलो घर, दुवै हाम्रो पहल र अक्षमताका उदाहरण हुन् । राणा शासकको सोखकै लागि निकालिएको भए पनि शासकवर्गमा निरन्तरता दिने अठोट नहुँदा ती दुवै संरचना उज्यालोतिर पहिलो पाइला हालेर पनि अवरुद्ध हाम्रो यात्राको कथा बनेका छन् ।

http://annapurnapost.com/news/72874

स्मृतिमा पुरानो भक्तपुर

 


स्मृतिसागरमा तैरिन थाल्छु, चुर्लुम्मिन मन पराउँछु । विगतका स्मृति दोहन गर्नुपर्दो रहेछ, उहिल्यैका मेरो जन्मभूमि भक्तपुरका अवस्था झल्काउने विजक विवरण तयार पार्न । यतिन्जेल यी युगल नयन जोडीलाई पर्लक्क अन्तरमुखी पार्दैछु । विगतलाई वर्तमानसम्मै डोर्‍याउने सहज उपाय अन्तरमुखी बन्नुपर्दो रैछ । सिकिरैछु यस घडी । आजीवन शिक्षाले नैरन्तर्य चाहारिरहेको हुँदो रैछ । आजीवन शिक्षार्थी बनिरैछु ।

author-image

तेजेश्वरबाबु ग्वंग;
फुर्सद

 ३१ भदौ २०७४ ०८:०६:०८

स्मृतिसागरमा तैरिन थाल्छु, चुर्लुम्मिन मन पराउँछु । विगतका स्मृति दोहन गर्नुपर्दो रहेछ, उहिल्यैका मेरो जन्मभूमि भक्तपुरका अवस्था झल्काउने विजक विवरण तयार पार्न । यतिन्जेल यी युगल नयन जोडीलाई पर्लक्क अन्तरमुखी पार्दैछु । विगतलाई वर्तमानसम्मै डोर्‍याउने सहज उपाय अन्तरमुखी बन्नुपर्दो रैछ । सिकिरैछु यस घडी । आजीवन शिक्षाले नैरन्तर्य चाहारिरहेको हुँदो रैछ । आजीवन शिक्षार्थी बनिरैछु ।

मनभरिका आस्था-मुटुभरिका मायाममता जन्मभूमि मेरो खोपृङ्ग-भक्तपुरको उहिल्यैका आस्था बालक आँखाले भ्याएको झझल्को बटुल्ने प्रयासमा छु । बालककालका स्मृतिलाई संस्मरण चित्र फोटोहरूले गराउँदा रैछन् । कान्छो मामा विज्ञानबहादुर मल्ल भक्तपुरका पहिलो फोटोग्राफर दार्जिलिङ-कलकत्ताबाट ज्ञान र सीप हासिल गरी आउनुभएको रैछ ।

लिच्छवी र मल्लकालीन सांस्कृतिक सम्पदाका वैभवले सम्पन्न भक्तपुर प्राकृतिक सौन्दर्य हराभरा पर्वत शृंखला, वन्य जीवजन्तु, खोलाखोल्सा, नदीनाला, झरनाझ्वाला प्रशस्तै थिए । काठमाडौं उपत्यका नै लावन्यवती-रूपसी आमा थिइन् । वर्तमान पुस्ताले मेरा आँखाका अनुभूतिमा रमाउन पाएनन् । सौन्दर्यका अनेक आयाम बीचका प्राकृतिक सम्पदा अथाह रूपमा तुहिसके अब ।

 

स्वच्छ, स्वस्थ, शीतल, निर्मल हावापानी वैभव थिए । निरोगी, स्वछन्द, हट्टाकट्टा यौवन जीवनकै लालिमा थियो । 'यावत जीवेत सुखम् जीवेत;, ऋणंकत्वा घृत्म पिवेत' जबसम्म बाँचिन्छ सुखैले बाँचियून्, ऋणै काढेर नि घिउ नै सेवन गरियून् ! चारवाकीय सिद्धान्तका मार्गीहरू इनेगने मात्र थिए । अधिकांश जनजीवन ऋणै काढी घिउ सेवन पक्षधारी थिएनन् । बहुसंख्यक जनता सुकार्य-सत्कर्म नै गरी जीवनयापन गर्ने पक्षमा थिए । गुरुकूल पद्धतिले नैतिक शिक्षाका आधारशिला खडा गरेको थियो । 'अकर्तव्यम् नकर्तव्य् प्राणैर्कण्ठे गर्तिरपि' गर्नै नहुने अकर्तव्यहरू प्राणै घाँटीमा ओल्किए पनि नगरियून्' ! शैक्षिक पाठ्यसामग्री रहेका थिए । कर्तव्यमुखी पाठहरू पाठ्यक्रमका मूलाधार बनेका थिए । अहिले नैतिक आचरण निर्माण हुने गरिने रत्तिभर महक पाठ्यक्रमका चासोबाहिरका विषयवस्तु बन्न पुगे ।

हरियो वनजंगल जोगाउने, पहिरो नियन्त्रण गर्न बरपीपल वृक्ष रोप्ने कार्य धार्मिक परिप्रेक्ष्य बनाई आस्थापूर्वक गरिन्थे । बर-पीपलका बोट नितान्त झाङ्गिने प्रकृतिका छन् । बोट जति नै झाङ्गिने प्रकृतिका हुन्छन्, उति नै तिनका जराहरू विस्तृत रूपमा फैलिने पनि हुन्छन् । विशाल झाङ्गिने बर-पीपल, पँलास, पैयुँका रूखहरू ठूलो छहारी र ओत दिन्छन् । पीपलका पातपातले सबैभन्दा बढी मात्रामा अक्सिजन उत्सर्जन गर्छन् । विस्तृत रूपमा फैलँदो जराजुरीहरूले दिगन्तका पाखा-पर्वत, समथरका माटो कब्जामा राखी भूस्खलनबाट जोगाड गर्छन् ।

मनभरिका आस्था-मुटुभरिका मायाममता जन्मभूमि मेरो खोपृंग-भक्तपुरको उहिल्यैका आस्था बालक आँखाले भ्याएको झझल्को बटुल्ने प्रयासमा छु । बालककालका स्मृतिलाई संस्मरण चित्र फोटोहरूले गराउँदा रैछन् ।

यसरी आस्थावान् रहेर सत्कार्यलाई धर्म मान्ने धारणामा वैज्ञानिक विश्वास र संस्कारमय जरा गाडिएका छन् । पर्याप्त थाहाबिना अन्ध परम्पराका प्रचलन ठानिनु पाश्चात्य प्रभावले ग्रसित एकलव्य जिकिरधारी आग्रह ठानिन्छ अहिले !

मध्यवयस्क अवस्थासम्म काठमाडौं उपत्यका वरपरका पहाड पर्वत माला एकदम हराभरा जंगल जडीबुटीका अज श्र स्रोत-शृंखला थिए । अहिलेको अवस्थामा मेरा यो कपालभन्दा बढी नांगिएका छन् पर्वतहरू ! पहिलेपहिले ती शैल श्रेणीका शिखरहरूमा झुण्डका झुण्ड जूनकीरीका जुनेली चमक टल्किन्थे । अहिलेको यो जीवनको सिरानी वयमा जताततै हेडलाइटका टिलिक पिलिक झुल्का झुल्कँदो हेर्छु । यातायात सुविधा बढेको सकारात्मक पक्ष बनेको छ ।

परन्तु, वैज्ञानिक साधनका दु्रतमार्गमा सुविधाजनक जीवनयात्रा भर्दाभर्दै जंगल मार्ग बीचबीचमा वन्यजीवजन्तु आक्कलझुक्कल अवलोकन गर्न पाउने प्राकृत सम्पदा स्थिति जोगाड गर्न सकेको भए कत्रो मनोरम पर्यटन वृत्त बन्ने थियो । संघीय-प्रादेशिक-स्थानीय-स्वायत्त-शासन व्यवस्थाको विकेन्द्रीकृत स्थानीय नगरपालिका अनि गाउँपालिकाहरूले यतातिर पनि परिपक्व ध्यान दृष्टि पुर्‍याउने अपेक्षा किन नगरौं हामी ?

हरित वनजंगलकै कारण नदी, खोलाहरू प्रवाहित थिए जताततै स्वच्छ र निर्मल ! जलजन्तु-प्राणीहरू प्राकृत रूपमै पाइन्थे सर्वत्र । नदीहरू नुहाउने निर्मल प्रवाह लिई निर्बाध निर्बन्ध यात्रा भर्थे । निर्मल धारमा डुबुल्किनु, नुहाउनु दिनचर्या थिए । एकादेशका बखान बनेछन् अब यी आख्यानिक बखानका प्रसंगहरू ! मानिसभित्रका समीक्षक बोलिफुट्छन् । बाग्मती ढलमती बहेको । पिता-पुष्कर, माता-गंगा भन्थ्यौ एकताका स्वच्छ नदीलाई ! अहिले पुष्कर प्रदुष्कर, गंगा दुर्गन्धामा परिणत भएर उत्तरार्ध जीवन प्रायश्चित्त र पश्चात्तापका प्रताडनमय बनेछ !

मल्लकालीन सम्पदास्थलहरू १९९० साल माघ २ गते दिउँसोको ८.३ रेक्टर स्केलका महाभूकम्पले गर्नुनगर्नु विनाश गरे । मल्लवंशीय वसन्तपुर दरबारको सुन्दर भवनहरू धराशयी भए । ९९ चोकयुक्त दरबारका साथै अन्यान्य देवीदेवताका स्थलहरू भूकम्पकै चपेटामा लपेटिए चपेटिए ! भक्तपुर दरबारका प्रवेशद्वारका बायाँका ठूलठूला सिंह-सिंहिनी जोडी, वसन्तपुर दरबार प्रवेशद्वारका दायाँबायाँका नवदुर्गा भवानीका शिलामूर्ति र भैरवका मूर्ति बेजोड अनुपम शिला शिल्पा साधनामा निहित आयामभरिका अर्मूत पक्ष विवेच्य छन् ।

देवी नवदुर्गाका एकीकृत स्वरूप रहेको छ यो शिला मूर्ति । यही तथ्यलाई सत्य साबित गर्ने एकै देवीमा १८ वटा हात जडित हुनुले साबितिन्छ । दायाँ नौ, बायाँ नौ हातहरूका नौ अर्थात् नवदुर्गाका प्रतीकात्मक साक्ष विम्ब बनेको छ । नौ÷नव दुर्गाका दईदुई हात एकै जीउमा जड्दा दायाँ नौ, बायाँ नौ हात हुने नै भयो । सामान्य गणितीय लेखाजोखा हो यो । आश्विन शुक्ल परेवादेखि नवमीसम्म प्रतिदिन एक देवीका एकौटा भूमिका रहन्छ । तिनीहरूलाई प्रतिविम्बित गर्ने भूमिका निर्वाहक प्रतीकात्मक वस्तुतत्वहरू पहिल्याउने क्रमबद्ध हातहरू बने बनाइएका छन् । तिनै साधनाका तन्त्र विधा तान्त्रिक रहस्य बने बनाइएका हुन् ।

२००१ सालसम्म भक्तपुरमा एउटैमात्र भक्तपुर इङ्लिस स्कुल र एक संस्कृत पाठशाला सञ्चालनमा रहेथे । दुवै सरकारी विद्यालय थिए । २००१ सालमै मलाई मामा विज्ञानबहादुर मल्लले भक्तपुर इङ्लिस स्कुलको १ कक्षामा प्रविष्ट गराउनुभएथ्यो । २००३ सालमा पद्मशमशेर जंगबहादुर राणा प्रधानमन्त्री बनेको उपलक्ष्यमा मिडिल स्कुललाई पद्म हाइस्कुलमा स्थापित गरिएथ्यो ।

राजनीतिक जागरणस्वरूप २००४ सालमा पहिलोपटक गान्धी, नेहरू र श्री ५ त्रिभुवनका लहरै तीन तस्बिर इन्द्रायणी मन्दिर, खौमा टोलमा प्रदर्शन गरिएको झल्झली अहिल्यैझैं लाग्छ । त्यही साल राणा शासनविरुद्ध कांग्रेस श्रीपद्म हाइस्कुलको मूलढोका अगाडि झन्डा बोकी देखा परेथे । स्कुल आउँदै गर्दा स्कुल पुगेका मलाई केटा हो छिटो जाऊ, सूर्यबहादुर 'पिवा;'का सानिमाले आग्रह गरे । तिमीहरूलाई मिठाई बाँड्ने रे ! हस्याङफस्याङ गरी स्कुल पुग्दा त गजसुन्दर प्रधान लिखित भाषण वाचन गर्दै थिए । कांग्रेस टोलीका तीन अर्का सहयोगी थिए— नारायणविलाश जोशी, जगतप्रसाद हाडा, गंगाप्रसाद श्रेष्ठ । कांग्रेस के हो थाहा थिएन । मानिस हुन् या कुनै अर्का जन्तु...? आखिर कांग्रेस त चिनेजानेकै मानिस प्राणी पो रहेथे...!

हाराहारी त्यसैताका शान्तिभक्त विद्यालय खोलिए तेखापुखु र इताछेँ टोलका दोसाँधमा । नामले शान्तिभक्त कामले क्रान्तिभक्त ! राणा शासनविरुद्ध आन्दोलन छेड्ने गतिविधि चलाउने शिक्षा केन्द्र । हास्यव्यंग्यकार स्व. अग्रज सूर्यबहादुर प्रधानांग 'पिवा;' त्यही शान्तिभक्त विद्यालयबाट राणाशासनविरोधी कांग्रेस ठानी भक्कुमार शाषनासाथ धरपकड गरी जेलमा ठोस्न लगे । २००७ साल फागुन ७ पछि स्व. खंगमान सिंह बस्नेत, स्व. नूतन थपलिया, स्व. सूर्यबहादुर प्रधानांग 'पिवा;' एकै जमातमा जेलमुक्त भई भक्तपुर फर्केको झल्झली आँखाअगाडि आइरहन्छ ।

'पिवा;, भाजु÷ श्रीमान्÷मिस्टर जेलमा स्व. कवि केदारमान व्यथित', स्व. युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ, स्व. झी कवि चित्तधर 'हृदय' आदिबाट प्रभावित र अभिप्रेरित भई 'पिवा;' भाजुकै नेतृत्व र अध्यक्षतामा हामीले सर्वप्रथम भक्तपुरमा 'नेपाल साहित्य मन्दिर' स्थापना गर्‍यौं । 'ग्वंग;'सहित सात जवान मिली २०१० को प्रारम्भिक प्रभाती साथै नेपाल साहित्य मन्दिरले अनेक साहित्यिक, सांस्कृतिक गतिविधि साथै अग्रज साहित्यकारहरूद्वारा साहित्यिक प्रवचन माला उन्ने प्रयत्न गर्दै लगे । 
फलत; साहित्यिक जागरण भक्तपुरमा क्रमिक तवरले समृद्धशाली बन्दै हुर्के । नेपाल साहित्य मन्दिरको त्यस अभियानमा उत्साहबद्र्धक प्रेरणास्रोत बनेका अभियन्ता अग्रजहरूमध्ये स्व. कविवर चित्तधर 'हृदय', नाटक शिरोमणि स्व. बालकृष्ण सम, निबन्धकार, समालोचक, एकांकी नाटककार स्व. हृदयचन्द्रसिंह प्रधान, स्व. कविवर सिद्धिचरण श्रेष्ठ, कविवर केदारमान व्यथित, स्व. कृष्णचन्द्र सिंहका निबन्धकार, समालोचक आदि हुनुहुन्थ्यो ।

यो क्रम २०१८ सालपर्यन्त निरन्तर रहे । त्यसपछि भक्तपुरमा क्रमश; विराट नेपाल भाषा साहित्य आन्दोलन, नेपाल भाषा त;मुंज्या आदि अग्रसर हुँदै आएर नेपाली र नेपालभाषा साहित्य समृद्ध हुँदै आए।

भक्तपुर जिल्ला क्षेत्रफलमा अधिराज्यकै सबैभन्दा सानु जिल्लामा परिणत हुनुमा २०१५ सालको जिल्ला सिमाना समायोजन कार्यको ठूलो भूमिका छ । २०१५ सालको प्रथम आम निर्वाचनको प्रयोजनमुखी थियो । उत्तरमा मनहरा नदीपारिका सोलोडोलो सिंगै साँखु, पश्चिममा बागमती नदी पर्वमा मनहरा नदी पश्चिमका भूभागहरू र दक्षिणमा लुभु इलाका आदि भक्तपुरबाट छिनालिएथे । यसरी मेरो जन्मभूमि भक्तपुर सानु आकारका जिल्लामा रूपान्तरित हुन पुगेथे । अनुभूतिका अभिव्यक्ति बनेका छन्— यो शब्द स्वर तेजेश्वरका ! अभिवादन या अभि श्राप भन्नै कठिन...!

सानु भएरै पनि भक्तपर नगर विश्वकै अभिरुचिपूर्ण, आकर्षक सम्पदास्थल बनेको छ । भक्तपुर नगरलाई आकर्षक पर्यटन केन्द्र बढाउने प्रचुर सम्भावना गर्भगृहमा रहेका छन् । भक्तपुर नगरपालिका अहिले संविधानत; नै स्थानीय स्वायत्त सरकारका अंगकै रूपमा स्थापित भइसकेको छ । हालसालै सम्पन्न निर्वाचनले स्थानीय स्वायत्त सरकार गठन प्रक्रिया मूलक परिणाम जनताका घरदैलो सम्मै सुम्पिसकेको छ । गर्भगृहमा लुकेका अनेकौं सम्भावनामध्ये एक मध्यकालीन सांस्कृतिक सम्पदा स्थलका अवशेष बनेका ९९ चोकमात्र पनि तत्कालीन नापनक्सा र आकारप्रकारमा उतार्न सक्दा पनि तिलौराकोटको बौद्ध सम्पदास्थलजस्तै मल्लकालीन वास्तुविद्याका स्वरूप सबैका जानकारीका आधारशिला बन्ने थियो पक्कै !

त्यस्ता वास्तुविधाका मूर्त रूपका आधारशिला भनेकै चोकका आकारप्रकार, नापनक्सा, लम्बाइ, चौडाइ आदि नै हुन् । यिनैका आधारमा वास्तुविधाका आकारप्रकार निर्धारण हुन्छन्, गरिन्छन् । चाहना र दिलचस्पी भएकाले यस्तैबाट प्रचुर ज्ञान हासिल गर्न सक्छन् । यस्ता युगान्तकारी सम्पदास्थलमा डुबिरहेका तत्कालीन गारोका मोटाइ, चौडाइ, गहिराइको जानकारीले निर्माणशैली बुझ्न बुझाउन भरपूर थेग्छ । यसभन्दा पनि ती जगमा प्रयुक्त वस्तुहरूको वैज्ञानिक परीक्षणद्वारा तत्कालीन निर्माण सामग्रीहरूको विश्लेषण गरी अध्ययन सामग्रीका पाठ्यसामग्री तयार गर्ने आधारभूत तथ्य जुटाउन सकिन्छ ।

लाग्छ, जननिर्वाचित नगरपालिकहरूले सिंगो सोलोडोलो भक्तपुर जिल्ला निर्माण, पुनर्निर्माण, सुदृढीकरण गर्ने यावत् कार्य जिल्लाकै हितकर भविष्यको सोचसाथ अग्रगमन गर्ने अठोट चाहिरहेका छन्, भक्तपुरका जनता ! भक्तपुर नगरपालिकाले नगरको सुदृढ विकास निमित्त अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटनमा आकर्षण बढ्ने गरी भूकम्पले तहसनहस गरेका असंख्य सम्पदास्थलमध्ये ७२÷७३ वटा निर्माण भइसकेको तथ्यांक जनताबीच आएको सय दिन पूरा भएको अवसरमा प्रतिवेदनमा उल्लेख भएको छ । सूचनाका हकअधिकार पालन गर्ने क्रम सबै तिरबाट हुँदै गए जन-मन सुदृढ र राष्ट्र निर्माण हुँदै जानेमा आशावादी हुन सकिन्छ ।

मनभरिका आस्था-मुटुभरिका मायाममता जन्मभूमि मेरो भक्तपुरका उहिल्यै र अहिलेका छोटामोटा शब्दचित्र पाठक महानुभावमा सादर...! .

http://annapurnapost.com/news/80357