काठमाडौं कथामाला

 असार २३, २०८०तीर्थबहादुर श्रेष्ठ

अनेक किंवदन्ती बोकेर बाँचिरहेको काठमाडौंका मायावी कथाले यो सहरलाई झनै रहस्यमय बनाइदिएको छ 

सामाजिक संस्कारमा ढोगभेट र समयचेतको विशेष महत्त्व हुन्छ । समयसँगै तिनमा बदलाव आउँछ । मेरो बाल्यावस्था अर्थात् २०१० सालतिरका मेरा सम्झना सुनाउन चाहन्छु ।

बिहान सबेरैको भेटमा ‘स्नाधुनला ?’ अर्थात् ‘जलसेचन र प्रार्थना पूजा सिद्धियो ?’ भनेर सोध्ने गरिन्थ्यो भने मध्याह्न पहिले ‘जाः नय् धुनला ?’ अर्थात् ‘भात खायौ ?’ भनी सोध्ने चलन थियो । अपराह्नमा भेट हुँदा ‘बजि नय् धुन ?’ अर्थात् ‘चिउरा (खाजा) खायौ ?’ भनी सोधिन्थ्यो ।

अचेल ‘गुड मर्निङ’ नभनी बिहान हुँदैन । ‘भान्छा भो ?’ ‘भात खायौ ?’ ‘खाजा खायौ ?’ कसैले सोध्दैन । ‘नमस्ते’ र ‘नमस्कार’ पनि २००७ सालपछि मात्रै चलनचल्तीमा आएको हो । काठमाडौं उपत्यकामा समयचेतका लागि घन्टाघर त थियो नै, तर मध्याह्न टुँडिखेलमा सिपाहीहरूले पड्काउने तोपको विशेष महत्त्व राख्थ्यो । बाटाका बटुवा हुन् वा खेतबारीका किसान वा ज्यासल र पसलका साहु तथा बनौटाहरू पनि एकापसमा सोध्थे– तोप पड्क्यो ? बेलुकीको ९ वा १० बजे रातिको तोप पड्काइन्थ्यो । तोप पड्केपछि कर्फ्यु लाग्थ्यो । बाटामा हिँड्नेलाई सिपाही वा पुलिसले समात्थ्यो । समयचेतका लागि नाडीमा घडी बाँध्ने वा गोजीमा बोक्ने विषय आम मानिसको औकातभन्दा निकै बाहिरको कुरा थियो ।

भेटघाटमा ठूलाबडालाई ‘जदौ’ भनिन्थ्यो र हात ढोग्ने चलन थियो चल्तीमा । बीच बाटामै पनि मान्छेले अर्काको खुट्टै ढोगेको देखिन्थ्यो कहिलेकाहीँ । घरभित्र परिवारजनमा ढोगभेटको आ–आफ्नै चलन कायमै छ, तर त्यो पनि ‘गुड मर्निङ’ र ‘गुड नाइट’ ले विस्थापन गर्न थालेको छ ।

काठमाडौं सहरका बजारहरू वा बाटाघाटामा देखिने मानिसको भीडमा टोपी नलगाएको टाउको हुँदैनथियो । स्वास्नीमान्छे पनि पछ्यौराले टाउको छोपेरै हिँड्थे । तर, धेरैको खुट्टामा जुत्ता भने हुँदैनथ्यो । आजभोलि टोपी लगाएको टाउको र जुत्ता नलगाएको खुट्टा भेट्नै सकिन्न । २००५–६ सालतिर टोपी नलगाउने र कपाल कोरेर हिँड्ने युवालाई मान्छेहरू शाासनविरोधी ‘कांग्रेस’ भन्थे । तिनलाई जुलुस, आन्दोलनका बेला पुलिसले भेट्यो भने पहिल्यै कपाल जगल्ट्याउने काम गर्थ्यो । त्यसबेला बिनाटोपी घरभित्र पस्न पनि हुँदैनथ्यो । ‘मलामी जानेले मात्रै टोपी फुकाल्छन् बाबु’ भनेर बुबाले मलाई सम्झाएको सम्झन्छु । कांग्रेसी केटाहरूको अर्को पहिचान थियो– कमिज र पतलुन वा ठूलो मोहता भएको सुरुवाल ।

कपाल पाल्ने र टोपी नलगाउनेको बिजोग २००६ सालमा युवराज्ञी इन्द्रराज्यलक्ष्मीको देहान्तताका देखियो । राजपरिवारका सदस्य परलोक हुँदा कपाल खौरेर समवेदनामा बस्नुपर्ने रहेछ । त्यसबेला कपाल पाल्ने केटा भेट्यो कि पुलिसले समातेर असनको डबलीमा लगेर हजामबाट एक पाटो रौं खौरिदिएर उसलाई छाडिन्थ्यो । त्यसको ५२ वर्षपछि दरबार हत्याकाण्डमा राजा वीरेन्द्रको देहान्त हुँदा भने कतिपय युवाले स्वेच्छाले कपाल मुडाए । कपाल मुण्डन गर्ने वा रंगविरंगमा सजाउने वर्तमान युवाका स्वेच्छा भने बुझीनसक्नुको छ ।

हाम्रो किनमेल केन्द्र– असन

महाबौद्धबाट असन छिर्न मात्र दुई–तीन मिनेट लाग्छ । असन बजार उहिलेको सुपरमार्केट हो । काठमाडौं सहरी क्षेत्र वा उपत्यकाका अरू ठाउँबाट त्यहाँ आइपुग्ने सातवटा मुख्य बाटा छन् । वास्तविक सातदोबाटो भन्नु असन बजार हो । बिहान सबेरदेखि ठिमी–भक्तपुर, थानकोट–बलम्बु, बालाजु–बुढानीलकण्ठ, खोकना–हरिसिद्ध एवं अरू क्षेत्रबाट पनि व्यापारीहरू साग–तरकारी, चामल–चिउरा, दाल–गेडागुडी, दूध–दही, घ्यू–तेल, फलफूल एवं वन्यपदार्थ सालको पात, काफल–ऐंसेलु, काभ्रो, निउरो, जंगली च्याउ लगायत हाँस–कुखुरा पनि बेच्न ल्याउँथे । कृषि उत्पादनमा यो उपत्यका कति सम्पन्न थियो भन्ने असनको बजारमा प्रकट हुन्थ्यो । असनको डबलीमा दाउराको भारी बिसाइबसेका तामाङ युवायुवतीसँग सामानको मोलतोल गर्दा तिनलाई चुरोट र बिँडी सल्काइदिएपछि सजिलै कुरा मिल्थ्यो । मेरा दाजु त्यसै गर्नुहुन्थ्यो । डबलीको अर्को छेउमा रुपैयाँ–पैसा साट्ने सराफी पसल पनि हुन्थ्यो । भारतीय कम्पनी त्यहीँ साटिन्थ्यो । असन तथा इन्द्रचोकका सराफीहरूबाटै कम्पनीको सटही दर तोक्ने काम हुन्थ्यो । बेलायतको इस्ट इन्डिया कम्पनी सरकारले चलाएको सिक्का हुनाले हामी तिनलाई मोहर–रुपैयाँ नभनी कम्पनी भन्थ्यौं । आजभोलि भारु (भारतीय रुपैयाँ) वा आईसी (इन्डियन करेन्सी) भन्ने चलन छ ।

असन बजार चहार्दा मध्याह्नतिर बाहिरबाट आउने डोको, खर्पन भिरेका थोक–व्यापारीहरू घरतिर फर्किसकेका हुन्थे । खुद्रा व्यापारी पसल तथा फगुन्जा (फः बन्जा) हरू साँझसम्मै डबलीको डिलमा, सडकको छेउछाउमा व्यापार गरिबस्थे । हामीले खरिद गर्ने वस्तु माना–पाथी तथा पाउ–कार्नीमा नापिने चलन थियो । लिटर, किलोग्राम र ग्राम हाम्रो शब्दावलीमै थिएन । आलु पनि पाथीमा किनबेच हुन्थ्यो । दाल–चामलको त कुरै भएन । तौलेर बेच्ने भनेको मासु मात्रै हो कि ! फलफूल त गन्तीमै किनबेच हुने हो । वन्यपदार्थ (जस्तैः लब्सी, बयर, सतीबयर आदि) भुइँमा भाग लगाएर बेच्ने जिनिस थिए ।

हलुवाईको रोटी, मिठाई पनि गन्तीमा अधिक किनबेच हुन्थ्यो । मिठाई (मनभोग, गुलीमरी, स्याउ अर्थात् सेवाई) किन्न जाँदा केटाकेटीलाई थोरै फोसा दिने गरिन्थ्यो । यस्तै फोसा अरू पसलमा पनि दिने चलन थियो (पीपलमेट, सखर–चिउरा तथा नरिवल–छोहराका टुक्रा आदि) । फलफूलहरू (केरा, अम्बा, नास्पाती, सुन्तला, भोगटे, कागती) सबै थोक गोटामा गन्ती हुन्थ्यो । अनार–स्याउ असनको पानपसलमा मात्रै बेच्ने गरिन्थ्यो । अनार, स्याउ, मौसममा खानलाई सिकिस्तै बिरामी हुनुपर्थ्यो । टाइफाइड निको भएकालाई ख्वाउने गरिन्थ्यो अनार, मौसम आदिको रस अर्थात् ‘फ्रुट जुस’ । असनको तमाखु पसले हेर्न लायकको हुन्थ्यो । जीउभरि सखर–चाकुको दागले पोतिएको मैलो दौरा–सुरुवालमा बसेर तमाखु बेच्थे ती व्यापारी । उनी तमाखु तौलेरै बेच्थे पाउ र छटाकमा । सालको पातमा परालले बाँधेको पोकामा तमाखु किनेर दिनदिनै ल्याउनुपर्थ्यो । वैद्य पसलको पाचक होस् वा किराना पसलको मसला सबैथोक नेपाली कागजमा बेरेर वा पुरिया पारेर दिन्थे ती । आजभोलि जस्तो सामान पनि प्लास्टिकका थैलीमा, प्लास्टिकका बट्टा वा बोतलमा दिने कुरा सपनामा पनि चिताइएको थिएन । ढुवानीका साधन डोको, डालो, खर्पनबाहेक अरू थिएन मेरो बाल्यावस्थामा । पछि ठेलागाडा र रिक्साले प्रवेश पायो । त्यो पनि २०१७ सालपछि मात्रै ।

काठमाडौंको तापमान

१९९४ साल घटस्थापनाको तेस्रो दिन, जमराका गेडाहरू टुसाइरहेका बेला मेरी आमाले मलाई जन्माइन् । नजिकै थियो वीर अस्पताल, तर प्रसूतिसेवा थिएन । ब्लक नं. १०/४३९ को घरमा एउटा सानो कोठामा पराल

ओछ्याइएको थाङ्नोमाथि सुँडेनी अजीको सहायतामा म जन्मेको थिएँ । बुबा खरिदार लोकबहादुर श्री ३ जुद्धशमशेरको पजनीमा खोसुवा भइसकेका थिए, तर म ‘खरिदार साहेब’ कै छोरा भएर जन्में । र, त्यही औकात पछिसम्मै कायम रह्यो । काठमाडौं सहरको मध्यभागमा नेवार संस्कृति र संस्कारमा जागिरे घरानाको एक शिक्षित परिवारभित्र मेरो पालन–पोषण भयो । सबैभन्दा पहिले ‘ओहो काठमाडौं !’ भन्ने हेक्का २०१९ सालतिर मात्रै भयो । वनस्पति विभागको जडीबुटी व्यापार केन्द्र स्थापना गर्न हवाईजहाज चढेर नेपालगन्ज पुगेको थिएँ । फर्कंदा हवाईजहाजका पाइलट मेरा मित्र थिए– गोपाल श्रेष्ठ । उनले चालक कक्ष ‘ककपिट’ मा राखेर दृश्यावलोकन गराउँदै नेपालगन्जको खजुरा हवाई मैदानदेखि त्रिभुवन विमानस्थलसम्म उडाएर ल्याए । नेपाल दर्शनको एक विशेष अवसर त्यसबेला मलाई जुर्‍यो ।

फागुन–चैतको त्यो उराठ तराईलाई भावरको हरियो वनले संरक्षण दिएको थियो । चोसोमोसो परेका चुचुरासहितको चुरे पहाड र अग्लिँदो महाभारत पर्वतबीच दाङ र देउखुरीको भित्री मधेश विशाल लाग्यो । महाभारत पर्वतको शिरैशिर उडेर आउँदा पर्वतीय गाउँ बस्ती, कान्लाकान्लीले कोपेका पाखाहरू, पहाडी वनमा फुलेका गुराँसहरू, नागबेली नदीका साँघुरा उपत्यकाहरूमा जमेका औंले फाँट र फराकिला टारहरू आकाशबाट नजर भयो । जब हवाईजहाज भीमढुंगामाथितिरबाट काठमाडौं उपत्यका छिर्‍यो त्यहाँबाट देखिएको भूदृश्य नाटकीय रह्यो । हरियो–भरियो, विशाल उपत्यका ! चाक्लो परेको ‘नेपालमण्डल’ ! कान्तिपुर, ललितपुर र भक्तपुरको ‘तीन सहर नेपाल’ ! चार दिशाका ‘चार भञ्ज्याङ’— पाटी भञ्ज्याङ, साँगा भञ्ज्याङ, फर्पिङ भञ्ज्याङ र पाँचपानेभित्रको ‘काठमाडौं खाल्डो’ । कसैको काष्ठमण्डप, कसैको ‘काठमान्डू’, कसैको ‘कान्तिपुर’, कसैको ‘क्याटमान्डू’ र वर्तमानको काठमाडौं । चारैतिर हरियो पहाडले घेरेको, चारै दिशामा चुलिएका पर्वत शिखरहरू— शिवपुरी (२,६८९ मिटर), फुल्चोकी (२,७६५ मिटर), चन्द्रागिरि (२,५३५ मिटर र नागार्जुन (२,०८७ मिटर) बाट शोभायमान उपत्यकाको बीचोबीच बग्दै गरेका वागमती, विष्णुमती, मनोहरा तथा धोबीखोला, टुकुचा, यक्षखोला, हनुमन्ते र गोदावरी आदि नदीनालाले सिञ्चित उर्वरा उपत्यका वास्तवमै अलकापुरी, कान्तिपुरी नगरीको स्वरूपमा प्रस्तुत थियो ।

लगभग दुई सय वर्षपहिले नेपाल छिरेका एक विदेशी यात्रीले चन्द्रागिरिबाट नेपाल उपत्यका देखेर भनेका थिए– ‘मानौं एउटा विशाल कागजमा कोरिएको कन्टुर नक्साझैं फैलिएको समथर दृश्य नजर भयो ।’ हुन पनि अन्दाजी ६४० वर्गकिलोमिटरको क्षेत्रफललाई उब्जाउ खेत र बारीका कान्लाहरूले कोरेर समथर जमिन, अनि टार र डोलहरू तथा बिस्तारै उठेका पाखा र पहाडी भूमिले प्रदर्शन गर्ने दृश्य एक आधुनिक नक्साजस्तै थियो २०१९ सालमा पनि । मन्दिरको बाहुल्यता टड्कारो थियो । मन्दिरभन्दा अग्लो घर वा भवन बनाउने चलन थिएन । भनौं त्यस्तो परम्परा थिएन । धरहरा र घन्टाघर फेदीदेखि टुप्पोसम्मै स्पष्ट देखिन्थ्यो । कतैबाट छेलिएको अवस्था थिएन । गौचर विमानस्थल नजिकै बौद्धस्तूपको त्यो विशालतालाई चारैतिरको खुला कृषि भूमिले शोभायमान बनाउन मद्दत गरिरहेको थियो । पशुपति–गुह्येश्वरी र वागमतीको स्थान ठम्याउन नभ्याउँदै हवाईजहाज जमिनमा अवतरण भयो । तुवाँलोले गर्दा हिमालको दर्शन भएन, तर उपत्यकाका पहाडहरू फेदीदेखि टुप्पोसम्मै देख्न सकिने भयो ।

काठमाडौंको त्यही विमानस्थलमा ६० वर्षपछि अर्थात् गत फागुन २०७९ मा बुद्ध एयरको हवाईजहाज चढेर भैरहवाबाट उत्रिँदा मेरो त्यो काठमाडौं हराइसकेको थियो । जमिन वा हरियो फाँट कहीँ देखिएन । न डोलहरू भेटिन्छन्, न टारहरू चिनिन्छन् । तीनै सहर एकै डल्लो भइसकेछ । कंक्रिट र फलामबाट निर्माण भएका गगनचुम्बी भवनहरूले उपत्यकाको उचाइ १,३५० मिटरबाट माथि १०/१५ तला उठिसकेको छ ।

२०२५ सालतिर उपत्यकाको २५ प्रतिशतभन्दा पनि कम क्षेत्रफलमा फैलिएको सहरी क्षेत्रले २०४६ सालतिर ६७ प्रतिशत भूभागलाई ओगटिसकेको थियो । त्यसपछिका दिनहरूमा भवन निर्माणले उग्रगति लियो । उतिबेलाको उपत्यकामा लगभग ५ लाख जनसंख्या थियो । हालैको जनगणनाअनुसार, ३० लाखभन्दा बढी जनसंख्या बस्छ काठमाडौं उपत्यकामा ।

२०२०–३० सालतिर वैशाख–जेठको गर्मीमा लगभग ३०/३२ डिग्री सेल्सियसको अधिकतम तापमान नापिन्थ्यो, तर त्यो गर्मी दिनको ११ देखि २ बजेसम्म मात्रै टिक्थ्यो । साँझ–रात गर्मी घटिहाल्थ्यो । तापमानको रेखांकन कर्भले गर्दन लामो जिराफको आकार लिन्थ्यो । आजभोलिको तापक्रम एकपल्ट बढेपछि घट्ने नामै लिँदैन । रेखांकन गर्न थाल्यौं भने त्यसले हात्तीको आकार लिन्छ । उच्च विन्दुमा पुगेको तापमान झर्न मान्दै मान्दैन । फलस्वरूप यो उपत्यकाको तापमानलाई पनि क्यालोरीमा नाप्नुपर्ने अवस्था छ । उचाइ फरक नपरे पनि एउटा दुब्लो मान्छे मोटाउँदै गएपछि त्यसको नापो उचाइमा नभई तौलमा पनि नाप्नुपर्ने हुन्छ । ग्लोबल वार्मिङ (विश्व उष्णीकरण) भन्दा लोकल वार्मिङ (स्थानीय उष्णीकरण) हाम्रो चिन्ता र चासोको विषय बन्न थालेको छ ।

कहिल्यै आँप नपाक्ने र लिची नफल्ने बारीमा आँप पाक्न थालेको छ । लिची फल्न थालेको छ । उष्ण हावापानीका फलहरू एभोकाडो र ड्रागन फ्रुट्स पनि फल्न थालेका छन् । उष्ण प्रदेशीय जाकारान्डा र लालुपाते छ्यास्छ्यास्ती फैलन थालेको छ । वातावरणीय परिवर्तनका साथै हाम्रो जीवनशैलीमा पनि नाटकीय परिवर्तन भएको छ मेरो काठमाडौंमा ।

आठ दशकभन्दा लामो अवधि काठमाडौं खाल्डोमा बिताएपछि बाल्यावस्थातिर जीवनलाई फर्केर हेर्ने चेष्टा गर्छु । यस उपत्यकाको भौगोलिक स्वरूप, विकसित भौतिक संरचना, जनसंख्याको चाप र वातावरणीय प्रभाव, सामाजिक एवं आर्थिक परिवर्तन नियाल्दा मलाई विश्वास गर्न गाह्रो पर्छ– साँच्चै म यही जुनीको कुरा गर्दै छु वा पूर्वजुनीको ?

https://ekantipur.com/koseli/2023/07/08/16887809179879676.html

[टिस्टुङ देउराली] दसवटा काठमाडौँ कि हजारवटा बन्दीपुर ?

 यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो ।

विवेक पौडेल

२ फाल्गुन २०७३ सोमबार

काठमाडौं

केही पहिले काठमाडौँ, चाबहिलको पश्चिमतिर हिँड्दै गर्दा म एउटा चोकमा पुगेँ । चोकमा मूर्ति र राम्रो रंग–संयोजनले सिँगारिएको चौतारो । छेवैमा फोहोर राख्ने डोको, बाटामा फोहोर कतै छैन । धूलो पनि खासै छैन । अलिकति अगाडिपट्टि पर्खालभित्र लाम्चो ठाउँको एक छेउमा बुद्धका मूर्ति । सुनौलो साँढेको प्रतिमा र चैत्य । पूरै स्थान रंगाइएको छ । भुइँमा नेपाली शैलीका इँट र टायल । नेपाली वास्तुकलाको झलक आउने रंग, शैली, मूर्ति र सुनौला गजुर । बीचबीचमा ससाना वर्गाकारमा दूबो उमारिएको । ध्वजा र नेपाली झन्डा मिलाएर सजाइएको थिए । अर्को छेउमा सानो आँगन र एउटा घर छ । थाहा पाएँ– त्यो त पिंगला विहार रहेछ । पाटनमा विराजमान प्रसिद्ध बौद्ध प्रतिमा करिब १ हजार ३ सय वर्ष पहिलेदेखि यहाँ रहेछ । बेवास्ताले जीर्ण बने पनि हालै विहार र आफ्नो बस्तीलाई स्थानीय बासिन्दाले यो रूपमा ल्याएका रहेछन् ।

स्थानीय पाका लक्ष्मणराज सत्यालसँग कुरा गर्ने अवसर जुर्‍यो । पिंगला विहार प्रांगणकै घरमा धिमे बाजाको क्लब र पुस्तकालय स्थापना हुँदै रहेछ । नजिकै पार्क र पौडी पोखरी बनाउने योजना रहेछ । छेउको अर्को खाली स्थान बच्चाहरू खेल्ने र पाका मानिसहरू जमघट गर्ने ठाउँ बनेको रहेछ । चोर आएमा सबैलाई सजग बनाउने साइरन पनि घरघरमा जडित रहेछ ।

समुदायका सबैथरी मानिस व्यापारी, राजनीतिज्ञ, पेसाकर्मी, प्रवासीहरूको प्रयासले टोल सफा, सुन्दर र जीवन्त बनेको देखेर रमाइलो लाग्यो । मैले सत्यालजीलाई सोधेँ, ‘थप के भएको भए यो प्रयास अझ सजिलो हुने थियो ?’ एकछिन पनि नसोची उहाँले जवाफ दिनुभयो, ‘स्थानीय निकाय ।’ उहाँको आशय थियो, निर्वाचित स्थानीय प्रतिनिधि भएको भए काम सजिलै हुने थियो । केन्द्रको राजनीतिक प्रणालीले दुई शताब्दीभन्दा बढी देशभरका जनतालाई लुट्ने र सोस्ने काम गरे पनि कतैकतै तालमेल मिल्दा निकै आशलाग्दा काम भइरहेका पनि छन् । पिंगला विहार उदाहरण हो ।

अहिलेको काठमाडौँ

रत्तिभर पनि इतिहासचेत नभएका मानिसको हूल र तिनको पैरवी गर्ने व्यापारी तथा बौद्धिकहरूले काठमाडौँबाट यसरी हाम्रो समाज तहसनहस बनाउँदै छन्, मानौँ उनीहरू हतारमा लूट मच्चाउन आएका कुनै शत्रु टोलीका प्रतिनिधि हुन् । जब कि, हामीलाई चाहिएको छ, करिब तीन करोड नेपालीको हजारौँ वर्षको उन्नत सभ्यताको प्रतिनिधिका रूपमा व्यवहार गर्नसक्ने जिम्मेवार नेतृत्व वर्ग, जसले यो धरोहरलाई अहिलेभन्दा राम्रो बनाएर सुरक्षित रूपमा अर्को पुस्तालाई दिन सकोस् ।

करिब १० वर्षअघिसम्म पुतलीसडक र गोंगबुबाहेक अचाक्ली धूलो हुने स्थान थोरै मात्र थिए । तर, कोटेश्वरमा बाटो निर्माण हुन थालेपछि निस्कँदा सफा भएर कतै महत्त्वपूर्ण बैठकमा पुगिसक्दा सार्वजनिक सवारी, होहल्ला, भीड, समयको अनिश्चितता र धूलोको कारण सारा ऊर्जा गलिसकेको हुन्थ्यो । छोटो समयका लागि काम वा परीक्षाका निम्ति काठमाडौँ आउनेहरू त होटलको बसाइ, फोहोर पानी वा खानाका कारण धेरैपटक टाइफाइड वा जन्डिस लिएर फिर्ता जानुपथ्र्यो । तर, त्यो समय यस्ता कुरा गरे जाबो धूलोबारे गुनासो गर्ने सुकिलामुकिला वर्गको स्वाङ भनिने डर चर्को थियो । साधारण मानिसका लागि सके चुपचाप दैनिक दालभात युद्ध लड्नु, नसके अर्कै बाटो लाग्नुपर्ने बाध्यता थियो । जब कि, यस्ता समस्याले उच्च वर्गभन्दा मध्यम र निम्न वर्गका मानिसलाई धेरै बढी सास्ती दिइरहेको हुन्छ ।

सरकारी वा सार्वजनिक खाली स्थान कतै भेट्यो कि साँघुरा नागबेली सडक खनेर टुक्रे घडेरीहरू प्लटिङ गर्दै बेच्ने नवधनाढ्य वर्ग त्यसै समय निर्माण भयो । हालका वर्षमा त सार्वजनिक विद्यालय, पशुपतिपछाडिका जंगल र विश्वकै अमूल्य जैविक विविधता भएका पहाडहरूमा जथाभावी डोजर लगाउने र तत्कालको फाइदाका लागि जस्तोसुकै दोहन गर्ने क्रम बढ्दै छ । यो क्रम चुरे शृंखला र देशैभरि डढेलो जसरी फैलिँदो छ ।

शान्तिप्रक्रियापछि ठूलो अपारदर्शी धनराशि पनि घरजग्गा व्यवसायमै खनियो । रेमिट्यान्सको पैसाले घर बनाउने सपना वा जिल्लाहरूमा साँघुरिएका अवसर खोज्दै काठमाडौँ आउने नेपालीहरूको विवशतामा थप प्रहार भयो, कमजोर बनेको राज्य, ध्वस्त पारिएका स्थानीय निकाय र नियमन प्रणालीको कारण । अहिलेको विकृत राजनीतिको जरो खोज्दै जाने हो भने घरजग्जाको मुनाफाले यातायात, मेडिकल कलेज, प्राकृतिक स्रोत फँडानी, वैदेशिक रोजगार व्यवसायी, गुण्डागर्दी वा यस्तै सिन्डीकेटहरूको जालोसम्म पुगिन्छ । राजनीति गर्ने सिन्डीकेट र यस्ता विनाशका सिन्डीकेट एकले अर्कोलाई चपक्कै बेरिएर बसेका छन् ।

फलत: अहिले काठमाडौँ बस्नै नसकिने सहर बनेको छ । वर्षका धेरै दिन वरिपरिका डाँडा देख्न पनि गाह्रो छ । बाबुराम भट्टराई सरकारको पालादेखिको सडक खन्ने काम सकिएको छैन । सकिएका ठाउँमा फेरि अव्यवस्थित निर्माण हुन्छ । बाटोभरि असरल्ल धूलो, खाल्डो देख्न सकिन्छ, जुन सानो हुरी आउँदा वा कुनै सवारी साधन चल्दा जताततै उडेर सबै कुरा ढाकिदिन्छ । बर्सेनि रेमिट्यान्सबाट आउने आधाभन्दा बढी पैसा निजी सवारी र इन्धन खरिदमा फेरि बाहिर जान्छ । अर्को ठूलो हिस्सा 

खाद्यान्न लगायतका दैनिक उपभोगका वस्तुमा बाहिरिन्छ ।

हामीले चाहेको नेपाल यस्तै हो त ? के ‘नयाँ नेपाल’मा यस्तै आठ–दसवटा अरू काठमाडौँ बनाउनु हाम्रो विकासको योजना हो ?

बदलिँदो समाजको तस्बिर

स्वास्थ्य समस्याको विकरालताको कारण विश्वास गर्नै नसकिने अस्पतालहरू, खाद्यान्नका विषादी र प्रदूषण मात्रै होइन, टुक्रिएका परिवारहरूका कारण हुने सामाजिक रिक्तता, मानसिक तनाव र आमाबुबाहरूको एक्लोपनको रूपमा पनि बढिरहेको छ । थुप्रै अध्ययनले देखाए अनुसार विदेश जानेहरूले आर्थिक उन्नति गरे पनि आफ्नो समाजभन्दा टाढा हुँदाको भावनात्मक मूल्य त्यसभन्दा बढी तिरिरहेका हुन्छन् ।

श्रमको विश्वव्यापीकरणले जति फाइदा हुन्छ भनेर प्रचार गरिए पनि ‘इकोनोमिज अफ स्केल’को फाइदा लिन नसक्ने साना देशबाट धेरै मानिस विदेशिँदा दीर्घकालीन रूपमै अपूरणीय घाटा हुन जान्छ । गएको एक दशकमा जनसंख्याको एकतिहाइ मानिस बाहिर भएका कारण नेपालमा अहिले पुन:निर्माणलाई चाहिने मजदुरसमेत अभाव भएको छ ।

पुराना मठमन्दिरहरू मर्मत गर्ने, गाउँका कृषि प्रणाली जान्ने वा स्थानीय विशेषता बुझ्ने एउटा पुस्ता नै मासिँदा त्यसले देशमा कत्रो अनुपातको रिक्तता ल्याइरहेको होला ? हालै स्रष्टा अमृत गुरुङले भने अनुसार नेपालका गाउँमा हजारौँ वर्षदेखि चलेको एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा लोक र शास्त्रीय भाका हस्तान्तरण हुने क्रम पनि यही समयबाट सधैँका लागि अन्त्य भएको छ ।

गृहयुद्धको असुरक्षा र स्रोतहरूको केन्द्रीकरणले गर्दा गएको एक दशकमा राजधानीको चाप ह्वात्तै बढेको हो । अहिले काठमाडौँको जनघनत्व विश्वकै उच्चमध्ये छ । उदाहरणका लागि, लस एन्जेल्समा प्रतिवर्ग किलोमिटर तीन हजार मानिस बस्छन्, न्युयोर्क र लन्डनमा १० हजार बस्छन् भने काठमाडौँमा २० हजारको बसोवास छ । एसियाका मुम्बई, ढाका र मनिलाजस्ता सहरमा जनघनत्व बढी छ तर काठमाडौँको विपरीत ती सहर चौडा हुन सक्छन् । यस्ता ठूला सहरमा धेरै मानिस ओसार्न सक्ने सार्वजनिक सवारी र धेरै मानिस बस्न सक्ने आवास क्षेत्रजस्ता व्यवस्था छन् ।

काठमाडौँमा न्युरोडअघि वा प्रदर्शनी मार्गनजिक सानो बाक्साजस्ता माइक्रोबसमा स्थान पाउन दैनिक प्रतिस्पर्धा नगरी चढ्न पाइँदैन । वरपर देखिने हरिया डाँडा र मनमोहक खेत दिनप्रतिदिन मासिँदै छन् । पोखरी, बहाल, पाटी, चोक, खुला स्थान, चौर, पानीका स्रोत, चराका आवाज, जंगलको शीतल हावा र नेपाली जनजीवनका परिचित बालीबिरुवा पनि हराउँदै छन् ।

विदेशिने पुस्ता बढ्दै गर्दा पाका मानिसहरूका सामुदायिक क्रियाकलाप, भजनकीर्तनजस्ता संगत र सुरक्षा सञ्जाल, टहल्ने स्थान र स्वच्छ हावा पनि अपर्याप्त बन्दै छ । हुर्कंदै गरेका पुस्ताको पोषण, पारिवारिक र सामुदायिक सम्बन्ध, चौतर्फी शिक्षा तथा स्थानचेतमा पनि यिनले संकट निम्त्याउनेछन् ।

यो केवल एउटा अस्पष्ट अतीतको ‘ नोस्टाल्जिया’ होइन, सामुन्नेकै संकटबारे बजाउन खोजिएको घन्टी हो । अहिले काठमाडौँ र यो मोडल पछ््याउने सबै क्षेत्रमा देख्न नसकिने सूक्ष्म परिवर्तन मात्रै होइन, दैनिक महसुस नै गरिने समस्या टड्कारो बनिसकेका छन् । विकराल बन्नुअघि नै यसबारे समाधानको पहल गर्नुको साटो यसलाई ‘सुकिलामुकिलाको स्वाङ’ भनेर बेवास्ता गर्नु अहिलेकै सिन्डीकेट प्रथा र तिनले फाइदा पुर्‍याइरहेको सीमित स्वार्थ समूहको सेवा मात्रै गर्नु हो ।

तत्कालका समस्याभन्दा अगाडि सोच्नै नसकिने गरी सारा देशलाई अल्झाउने क्रममा पहिले ‘युद्ध सकियोस् अनि अरू कुरा सोचौँला’बाट ‘पहिले संविधान बनोस्’ हुँदै अहिले ‘पहिले निर्वाचन होस्’मा देश पुगेको छ । एउटा आवधिक निर्वाचन हुन पनि यस्तो महाभारत ? जातीय र सामुदायिक विभाजनजस्ता अनेकौँ नयाँ समस्या अल्झाएर सारा पुस्ताको वर्तमान र भविष्य सखाप पार्ने योजनाको सहयोगी भएर वास्वतिक समस्या र दीर्घकालीन विषयहरूमा ध्यान जानै नसक्ने वातावरण बनाउने कामको अब अन्त्य गर्नैपर्छ ।

हजारवटा बन्दीपुर

अमेरिका र युरोपमा भइरहेका परिवर्तनले पनि देखाउँदै छन् कि विश्व जतिसुकै साँघुरिए पनि नेपालीका लागि नेपाल नै सुरक्षित र समृद्ध नभएसम्म खासै अर्थ राख्दैन । काठमाडौँका समस्यालाई प्रतिनिधि बनाएर मैले माथि बाटो बिराएको हाम्रो दिशाबारे सजग बनाउन चाहेको हुँ । यसका समाधानका उपाय खोज्न पनि नेपालभित्रैबाट हामीले प्रेरणा लिन सक्छौँ । 

देश–विदेशको अनुभवसँग सारा समुदायको सहभागिता र जागरण मिसिँदा राम्रा उदाहरण बनेका बस्ती र गाउँको कमी छैन । तनहुँको बन्दीपुर त्यसको एउटा उदाहरण हो । होमस्टे चलाउने लमजुङको घलेगाउँ र स्याङ्जाको सिरुबारीले पर्यावरण पनि जोगाएका छन्, आम्दानीको दिगो मोडल पनि बनाएका छन् । अर्गानिक खेती, सामुदायिक आयआर्जनका स–साना नमुनाले जरा गाड्दै छन् । तर, देशभरि स्तरीय यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाको अभावले यस कामलाई गति दिनबाट रोकिरहेको छ । हालै घलेगाउँले ‘दलित’ बस्तीलाई पनि होमस्टे अर्थतन्त्रमा जोडेर सुधार र परिपक्वता पनि प्रदर्शन गरेको छ ।

यस्तो गर्ने चाहना तथा क्षमता भएका समुदाय र व्यक्तिहरू नेपालभित्रै प्रशस्त छन् । बाहिर पनि छन् । यो भावना, ऊर्जा र क्षमता मुर्झाउनुभन्दा पहिले नै यसको उपयोग गरेर हामी माथि कसरी उठ्ने ? काठमाडौँको दोहनकारी राजनीति र बौद्धिक सिन्डीकेटको निस्सासिँदो पकड खोजेर कसरी देशैभरि हजारवटा बन्दीपुरलाई फक्रन दिने ? भुइँफट्टा अगुवा, बुद्धिजीवी, व्यापारी र राजनीतिक वर्गले कब्जा गरेर थुनेको हाम्रो बाटो कसरी खोल्ने ?

सांस्कृतिक र ऐतिहासिक जागरणले समुदायमा आत्मविश्वास भर्छ । आत्मविश्वास जागेको समाज केहीबेर सुस्ताए पनि फेरि फोक्सोभरि श्वास भरेर कुनै पनि बेला जुरुक्क उठ्न सक्छ । नेपालभरका गाउँ जुरुक्क उठाएर अधिक नेपालीलाई आफ्नै परिवार, समुदाय र मौलिक संस्कृतिमा सम्मानजनक, स्वस्थ, उन्नत र समृद्ध जीवन निर्वाह गर्ने वातावरण नबनाएसम्म नेपाल बनाउने सपना पूरा हुने छैन ।

त्यो बाटोमा अघि बढ्ने सही समय अहिले नै हो । ठूला परिवर्तन भएपछिका सुरुका पाँच वर्षको मूल्य सामान्य समयका दशकौँ बराबर हुन्छन् । विसं ०४६ पछिको यस्तै ऊर्जा त माओवादी अवसरवादले खत्तम पार्‍यो । तर, संविधान निर्माणपछिको अर्को अवसर पनि खेर फाले हामीलाई समयले बारम्बार अवसर दिनेछैन । फेरि, चीन र भारत अघि बढिसक्दा पनि हामी पछि नै परे सस्तो मानवस्रोत प्रदान गर्ने पिछडिएको देशमै हामी सीमित हुनेछौँ । त्यसो हुनुअघि नै हामी कसरी माथि उठ्ने ?

स्थानीय क्षमता र नेतृत्व विकासमा कुन कुन संस्था र पात्रहरू अवरोध हुन् ? कुन विदेशी वा स्वदेशी स्वार्थ केन्द्रहरू यो बाटाका तगारा हुन् ? तगारा थाहा हुँदाहुँदै पनि आफूलाई चाहिएको बाटोमा हामी हिँड्न नसकेको किन हो ?

स्थानीय तहका महिला र अन्य समुदायको प्रभाव कम गर्ने गरी अहिले केन्द्रीय सदनमा केवल प्रदेशका ठालूहरूले मात्र मतदान गर्ने नयाँ व्यवस्थाको चर्चा गरिँदै छ । त्यसभन्दा पनि डरलाग्दो, स्थानीय चुनाव नै हुन नदिने दुई दशकदेखिको खेल अझै लम्ब्याउने तानाबाना बुनिँदै छ । यसको विरोधमा बोल्न हाम्रा अगुवा र बुद्धिजीवीको मुखमा अझै पनि कसले बुझो लगाएको छ ? गृहयुद्ध हुनुअघि देशैभरि स्थानीय पुन:जागरणमार्फत सामुदायिक चेतना, नेतृत्व र आर्थिक क्रियाकलापको विकास भइरहेका बेला हतार–हतार त्यो चुँडाउने शक्तिहरू के अहिले फरक रूपमा नेपाली समाजको निरन्तरताको धागो चुँडाउने काममा तल्लीन छैनन् होला ?

त्यसैले यस्ता दोहनकारीहरूको समूहले चाहेजस्ता १० धुलाम्मे र निस्सासिँदो काठमाडौँ बनाउने कि हजारवटा सुन्दर र उन्नत बन्दीपुरहरू बनाउने ? यही प्रश्नको सही जवाफले हाम्रो भविष्यको बाटो निर्धारण गर्नेछ । 

https://nepalmag.com.np/opinion/2017/02/13/20170213183721

अबको काठमाडौं : मरुभूमि कि हराभरा ?

काठमाडौंमा ‘मरु' भन्ने एउटा ठाउँ छ, जहाँ सबैथोक पाइन्छ । काठमाडौं सहरको भित्री बजारमध्ये एक हो- मरु । नेपाल भाषामा ‘मरु'को शाब्दिक अर्थ हो- ‘छैन' । तर, मरुत्वाः एउटा यस्तो बजार हो जहाँ मानिसहरू आफूसँग भएका र आफूले उपभोग गर्न नसकेका वस्तु बेच्न र साट्न ल्याउने ठाउँ बन्यो।बजारमात्र होइन, मरुत्वाःमा एउटा ढुंगेधारा पनि छ । अरू धाराभन्दा ठूलो पानी आउने त्यो धाराको नाम हो- मरुहिटी । मरुमा आउने मानिस सायद सम्पन्न भएरै होलान्, मरु गणेशलाई लड्डु चढाउनेहरूको भीड पनि उत्तिकै छ । त्यतिमात्रै होइन, त्यही मरुमै काष्ठमण्डपको मन्दिर पनि छ- (थियो) ।

स्नेह सायमि
फुर्सद

 ०३ भदौ २०७४ १२:४८:१२

सहर

काठमाडौंमा ‘मरु' भन्ने एउटा ठाउँ छ, जहाँ सबैथोक पाइन्छ । काठमाडौं सहरको भित्री बजारमध्ये एक हो- मरु । नेपाल भाषामा ‘मरु'को शाब्दिक अर्थ हो- ‘छैन' । तर, मरुत्वाः एउटा यस्तो बजार हो जहाँ मानिसहरू आफूसँग भएका र आफूले उपभोग गर्न नसकेका वस्तु बेच्न र साट्न ल्याउने ठाउँ बन्यो।
बजारमात्र होइन, मरुत्वाःमा एउटा ढुंगेधारा पनि छ । अरू धाराभन्दा ठूलो पानी आउने त्यो धाराको नाम हो- मरुहिटी ।

मरुमा आउने मानिस सायद सम्पन्न भएरै होलान्, मरु गणेशलाई लड्डु चढाउनेहरूको भीड पनि उत्तिकै छ । त्यतिमात्रै होइन, त्यही मरुमै काष्ठमण्डपको मन्दिर पनि छ- (थियो) । काठमाडौंमा त्यस्ता मेहनती मानिस थिए जो केही नभएको ठाउँमा पनि सबैथोक उपलब्ध गराउँथे । तर, ती ‘मरु'लाई ‘दु' अर्थात् ‘छैन'लाई ‘छ' बनाउन हजारौं वर्षदेखि बस्दै आएका काठमाडौंका पुराना बासिन्दा आफैं ‘दु' बाट ‘मरु'को यात्रामा लाग्न बाध्य छन् । काठमाडौं आफैं पनि सुन्दर, हरियो खेत र जंगलबाट मरुभूमिको यात्रामा प्रस्थान गर्न विवश छ ।
...

टेबहालमा ढुंगा ओछ्याइएको एउटा बाटो छ- नछेँगल्ली । नयाँसडक बन्नुभन्दा अघिको बाटो हो त्यो । अहिलेको हिसाबले अन्दाज गर्दा त्यहाँ एउटा सानो कार गुडाउन सकिन्छ । नछेँगल्लीमा पनि एउटा चोक छ । त्यहाँ एउटा पुरानो इनार छ । त्यो पानी पिउन, नुहाउन, लुगा धुन प्रयोग गरिन्छ । राणाहरूलाई गाडी गुडाउने ठाउँ चाहिएपछि बनेको हो- नयाँसडक ।

अलि धेरै पानीको मज्जा लिनेले नजिकैको सुन्धारामा जानुपथ्र्यो । मुख जोतेर, घटघटी पिउन मिल्ने पानी थियो त्यहाँ । यस्ता अनगिन्ती साना-ठूला ढुंगेधारा छन् काठमाडौंमा, जहाँको पानी सिधै पिउन सकिन्थ्यो सिंगापुरमा जस्तै । सञ्चय कोषको काठमाडौं मल बनाउने क्रममा सुन्धारा सुक्यो । यसरी राज्यले वास्ता नगरेर काठमाडौंको सबै स्थानीय पानीको मुहान र व्यवस्थापन बिग्रियो । नयाँसडक स्थानीयको चाहनाअनुसार, बनेको थिएन । त्यो सडक राणाहरू घुम्न आउने र जनताका छोरी-बुहारी देखे उठाएर लैजाने ‘बजार' थियो । काठमाडौंवासीप्रति राज्य असहिष्णु थियो ।
...
सिंहदरबारदेखि भद्रकालीको मन्दिर टँडिखेलसम्मको बीचभाग अहिलेको भृकुटीमण्डप, राष्ट्रिय बिमा संस्थान, राष्ट्रिय वाणिज्य बैंक भएको ठाउँ काठमाडौंमा अति उब्जनी हुने जमिनमध्ये पर्दथ्यो । त्यो जमिन अधिग्रहण गर्दा धेरै मानिसको गाँसबास रहेन । अहिले हेरौं, ती संस्थाहरूको महत्ववपूर्ण सम्पत्ति नै त्यही जमिन हुन गयो । त्यो जमिन अधिग्रहणमा नपरेको भए ती जमिन मालिकका सन्तानको आर्थिक स्थिति कस्तो हुन्थ्यो होला ? अहिले त्यो जमिनमा ठडिएका घरहरू सयौंजनाले भ्रष्टाचार गर्ने थलो बने ।
...
उपत्यकाका जनताले सरकार जहिले पनि उत्पीडकको रूपमा मात्र पाए । उपत्यकाबाहिरका मानिसले सत्ता सञ्चालन गर्ने भएपछि यहाँका जनताको सेन्टिमेन्ट बुझ्न आवश्यक नै ठानेनन् । आफ्नो मोजमस्ती, सत्ताको लागि मारकाटमै सयौं वर्ष बिते । आफूले एक-एक इँटा पखालेर बनाएको घर कसैले आएर फोहोर गरिदिँदा जे महसुस हुन्छ, त्यही चित्त दुखाइमा पुस्तौं व्यतीत भयो । काठमाडांै सहरको यो कथा अझै भयानक रूपमा लेखिँदै छ ।
...
यस पटकको स्थानीय निर्वाचनमा एउटा जोडदार नारा सतहमा आयो- स्मार्ट सिटी बनाउने । मेयर-उम्मेदवारले स्मार्ट सिटी बनाउने त भने । तर, स्मार्ट सिटी भनेको के हो भन्ने मेयर आफैंले कति बुझे र जनतालाई कति बुझाउन सके, त्यो यकिन गर्न गाह्रो छ । स्मार्ट सिटी बनाउन चाहनेमध्येका विजयी काठमाडौंमा वर्तमान मेयर विद्यासुन्दर शाक्यले सहरलाई कसरी स्मार्ट बनाउने हुन्, हेर्न बाँकी नै छ ।

पहिले स्थानीय ‘निकाय' हुन्थ्यो, अहिले ‘सरकार' भनिएको छ । निकाय हो कि सरकार भयो, अर्थात् सिंहदरबारबाट अधिकार सरेर आयो कि आएन त्यो हेर्न बाँकी नै छ । यसबारे नयाँ मेयर र वडाअध्यक्षबीच अधिकार र दायित्वका कुरा छलफल भइरहेकै होला ।

मुख्य कुरा निर्वाचनपछि सरकार र जनताबीचको दूरी घट्छ कि घट्दैन भन्ने नै हो अर्थात् नागरिकले स्थानीय निकायका कर्मचारी या पदाधिकारीसँग सहज रूपमा भेट्न, आफ्नो समस्या सहज रूपमा प्रस्तुत गर्न र ती समस्याप्रति स्थानीय सरकारले सरोकार राख्छ कि राख्दैन भन्ने नै हो, त्यो पनि हेर्न बाँकी नै छ ।

सबै मेयर र नगरपालिकाको टिमलाई अवसर र चुनौती दुवै छ- काठमाडौंलाई मरुभूमि बनाउने कि हराभरा ? काठमाडौंलाई ऐतिहासिक सहरको रूपमा पुनर्स्थापित गराउने कि स्मार्ट सिटी बनाउने ?

अहिले उपत्यकाका नगरपालिकाले मनन् गर्नुपर्ने एउटा कुरा छ —काठमाडौं निर्माण गर्ने कि ध्वंश गर्ने ? काठमाडौंको पहिचान टिकाइराखेकाहरूलाई स्थापित गर्ने कि विस्थापित गर्ने ? अहिले काठमाडौंमा किसिम किसिमका जनता छन् । यहाँ एकाथरी यस्ता जनता छन् जो हजार वर्षदेखि परम्परागत रूपमा चल-अचल सम्पत्तिको हस्तान्तरण हुँदै जीवनयापन गर्दै आएका छन् । ती जनता जसका पुर्खाले ऐतिहासिक काठमाडौं बनाए, तिनीहरू अब सबै किसिमले अल्पमतमा छन् । चुपचाप मन परेका उम्मेदवारलाई भोट दिन्छन् ।

पछाडि परिसकेको आफ्नो पेसा या अन्य साधारण काम गर्छन् । चाडबाड मान्छन् । यिनीहरूमध्ये थोरैले मात्र नयाँ घर बनाएका वा बनाउन सकेका छन् । काठमाडौंमै बसेर काठमाडौंको गति, प्रगति वा राजनीतिसँग मात्र होइन नयाँ व्यापार, प्रविधि, सम्पर्क, सम्बन्ध र चलखेलसँग पनि बेखबर छन् । ती भएको पुरानो घरमा बसेका छन्, चाडबाड मानेका छन् । स-सानो व्यवसायमा गुजारा गरिरहेका छन् । ती आफूले परम्परागत रूपमा गर्दै आएको पेसा अरूले अतिक्रमण गरेकोमा, प्रतिस्पर्धामा आफू पछाडि पर्दै गएकोमा, पुस्तौंदेखि हस्तान्तरित घरमा बस्न परेकोमा वा नयाँ घर बनाउन नसकेको कारणले पनि डिप्रेस्ड पनि छन् ।

कुनैबेलाको शासक वर्ग, आर्थिक सामाजिक रूपान्तरणका अग्रणी, सयौं वर्षदेखि राज्यले गरेको विभेदका कारण काठमाडौंमै बसेर पनि सुदूरगाउँका भन्दा बढी पीडित छन् ती जनता । काठमाडौं नेपालको केन्द्रीय नीति बन्ने सहर हो अर्थात् राजधानी हो । नीति निर्माताहरू काठमाडौंमै बस्छन् र काठमाडौंको भाषा, धर्म, संस्कृतिविरुद्ध निर्णय गर्छन् । काठमाडौंको पुरानो पहिचानलाई सुनियोजित रूपमा ध्वस्त बनाउँदै लगेका छन् तिनले । प्रत्येक सत्तामा लखेटिएको महसुस गरेको काठमाडौंका पुरानो बासिन्दा हरेक राजनैतिक परिवर्तनलाई साथ दिन्छन् । तर, कुनै पनि राजनैतिक परिवर्तनले यहाँका बासिन्दाका कुरा सुनेका छैनन् । बरु प्रत्येक सत्तासीनले जसरी पनि विस्थापित गर्ने प्रयत्न गरेको छ यहाँका जनतालाई ।

उपत्यकालाई नै कुनै बेला नेपाल भनिन्थ्यो र यहाँको भाषालाई नेपाल भाषा । तर, नेपाल भाषा भन्ने नामलाई नै राज्यले स्वीकारेको देखिएन । यो समृद्धशाली भाषा, साहित्यलाई होच्याउने प्रवृत्ति यो गणतन्त्रमा पनि कायमै छ । भूकम्पपछि काठमाडौंप्रति राज्यको चरित्र अझै असहिष्णु भएको तथ्य बाहिर आएको छ ।

उपत्यकालाई सम्पदा सम्पन्न भनेर चिनाउने सहरभित्रका घनाबस्तीको घर, बहाल, चोक, मन्दिर, दरबार बनाउने चासो दिइएकै छैन । अहिले काठमाडौंको भित्री सहरमा भत्किसकेको घरमा टेको लगाएर बसेका मानिस लाखौंको संख्यामा छन् । स-सानो भूकम्प वा पराकम्पले मात्रै पनि हजारौं मानिसको एकै चिहान हुन सक्ने सम्भावनामाथि राज्य सञ्चालक आँखा चिम्लेर थाहै नपाएझैं मौन बसिरहेको छ । सरकार सञ्चालकहरूले रानीपोखरी, पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, काष्ठमण्डपलगायत टोलटोलमा भएका हजारौं मन्दिर संरक्षण नगरिकनै भत्कन, चोरी हुन छोडिदिएका छन् ।

काठमाडौंको सडक ‘विस्तार' राज्यको पहिलो प्राथमिकतामा परेको छ, असारमा पानी दर्किरहनु र पिच भइरहनु त अब सानो उदाहरणमात्र हो । यो एउटा यस्तो विस्तार हो, जुन विधि अपनाइयो भने यहाँका रैथाने पनि सकिन्छन् र राज्यसञ्चालकहरू रातारात खरबपति हुन्छन् । राज्यसत्तामा आलोपालो रहने (कहिले मन्त्रिपरिषद्मा हुने कहिले प्रतिपक्षमा हुने)े व्यक्तिका लागि धपाउने र कमाउने छोटो अवधिको सुनियोजित योजना हो यो ।

यसबाट हुने कमाइ सबैतिर पुग्ने हुनाले यसविरुद्धमा बोल्ने कोही हुने छैन । जो पीडित छ, ऊ राज्य व्यवस्थाबाट अलग्गिएको त सयौं वर्ष भइसकेको छ । यो राम्रै नाफा हुने योजना हुनाले यो योजनामा सबैलाई भाग पुर्‍याउने बजेट छ । सरकार, प्रतिपक्ष, मिडिया, बुद्धिजीवी सबैलाई यसको औचित्यको बारेमा सम्झाउने, बुझाउने काम मात्र भइरहेको छ । काठमाडौंमा जन्मेका र हुर्केका ‘राउटे'हरू एक त अल्छी छन्, अर्को यो सबै जालझेल तिनीहरूको दिमागी पहुँचभन्दा टाढा छ ।

‘मापदण्ड विपरीत' एउटा यस्तो शब्द हो, जसमा काठमाडौं पूरै जबर्जस्ती ध्वस्त बनाउन सकिन्छ । राज्यले दिएको पदमा बसेर तोकेको मापदण्ड के हो भन्ने बिषयमा मापदण्ड बनाउनेदेखि यसका कारण विस्थापित हुने सबै कम्फ्युज्ड छन् । कन्फ्युजमै सबैलाई भाग पुर्‍याउने फ्युजन भएको हुनाले यसमा कसैले चासो दिने कुरै भएन । आफूलाई कति फाइदा हुने हो भन्नेमा ती सचेत छन् । काठमाडौंका ‘राउटे'हरू घर भत्काउन आउँदा पनि आरामसँग बस्न सक्छन् । उनीहरूसँग विद्रोह गर्ने आँट र चेतना दुवैको कमी छ । जहिले पनि सेलेब्रेसनमात्र गर्दै आइरहेका उनीहरू आफू सुकुमबासी भएको पनि एउटा चाडबाड झैं ‘सेलेब्रेट' गर्न मात्रै सक्छन् ।

अधिकांश बौद्धमार्गी रैथाने जसले ‘सहनुपर्छ, झगडा-तनावमय काम गर्नु हुँदैन' भनेर परम्परागत रूपमै सिकेर आएका छन् तिनीहरू पनि आन्दोलन गर्ने, आफ्नो घर भत्काउन आएकोमा रोइ-कराइ गर्ने मुडमा छैनन् । चुपचाप बनबास जान तयार यी बासिन्दालाई धपाउने अर्को योजना हो, उपत्यकामा बनाउने भनिएको चारवटा स्मार्ट सिटी । अब कुनाकाप्चामा बाटो नगएको कारणले भू-माफियाको आँखा नपरेको जमिन पनि राज्यले नै प्लटिङ गर्ने भयो । स-साना जग्गा व्यापारी अब सकिने भए । भू-माफियाको काम राज्य स्तरबाट हुने भएपछि, स-साना भूमाफियाहरू राज्यस्तरको भू-माफियाको शरणमा जानुपर्ने भयो ।

अर्को योजना छ- बाहिरी चक्रपथ । फरक पात्र, फरक ठाउँ, फरक विधि भए पनि रणनीति एउटै हो । एउटा नाफा सडक र पूर्वाधारको निर्माणबाट अर्को नाफा जमिनबाट । यसबाट हुने पर्यावरणीय प्रभाव, आवश्यक खानेपानी, ढल निकासको चर्चा कतैबाट हुने सम्भावना छैन । अहिले नै काकाकुल काठमाडौंमा पानीसम्म पनि कति हाहाकार हुने हो, यो योजना बनाउने र कार्यान्वयन गर्ने निकायको चिन्ताको विषय नै होइन ।

जनतालाई कुनै क्षतिपूर्ति नदिइकन राज्यकोष ‘बचाएर' बनाएको दुई वर्ष नपुग्दै ढल निकास बन्द भएर सानै झरीमा पनि खोलामा परिवर्तन हुने सडकले नगद कताकता बगेको होला भन्ने अनुमान गर्न सिकाइरहेको छ । काठमाडौंलाई मरुभूमि बनाउन उद्यत् योजनाकारहरू स्थायी सत्तामा छन् र अस्थायी सत्तामा हुनेहरूको आफ्नै चिन्तामात्र छ । त्यसैले बिना मुआब्जा, बिना क्षतिपूर्ति सरकारले यी सबै काम गरिरहेको छ ।

विद्यासुन्दरलगायत सबै मेयर र नगरपालिकाको टिमलाई अवसर र चुनौती दुवै छ- काठमाडौंलाई मरुभूमि बनाउने कि हराभरा ? काठमाडौंलाई ऐतिहासिक सहरको रूपमा पुनस्र्थापित गराउने कि स्मार्ट सिटी बनाउने ?

http://annapurnapost.com/news/78067

 

कहाँ हरायो त्यो आदर्श सहर ?

 

अरुण गुप्तो

२०७६ चैत १ शनिबार ०७:०४:००

प्रकृतिका अन्य अवयवहरूको संगमबाट मात्रै सहर सुन्दर बन्छ

वातावरण बृहत् क्षेत्र हो । अहिले संसारैभरि सहर र वातावरणको विषय उठिरहेको छ । नेपालको सन्दर्भका काठमाडौंलाई उदाहरण मानेर यो बहसलाई अघि बढाउन सकिन्छ । प्लेनबाट काठमाडौं हेर्दा पार्क, प्ले ग्राउन्ड, रिक्रियसन सेन्टरहरू, पब्लिक स्पेसहरू खासै देखिँदैन । मात्र देखिन्छ, कंक्रिटको जंगल । 

वातावरणीय पक्षलाई ध्यानमा नराखिएको सहरीकरणले दीर्घकालीन रूपमा निकै ठूलो प्रभाव पार्छ । सहर यस्तो हुँदा पर्यावरणीय दृष्टिबाट अनेक समस्याहरू उत्पन्न हुने गर्छ । पहिलो समस्या स्वास्थ्यमा आउँछ । दोस्रो समस्या ऐतिहासिक विरासतहरू संकटमा पर्छन् ।  वातावरणीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा दुईवटा कुरा प्राथमिकताका साथ आउँछ । एउटा, ‘ग्रिन एजेन्डा’ अर्को ‘ब्राउन एजेन्डा’ । यी दुई वातावरणीय सिद्धान्तले कुन–कुन पक्षलाई संरक्षण र बढावा दिन्छ भन्ने ध्यान दिन जरुरी छ ।

ग्रिन एजेन्डा
ग्रिन एजेन्डाले हाम्रो आवश्यकता र चाहनालाई भन्दा प्रकृतिलाई जोड दिन्छ । मानिसलाई सबैभन्दा बढी चाहिने आवास, खानेकुरा र लत्ताकपडा हो । यही दृष्टिकोणबाट संसारमा ठुल्ठूला महलहरू बनेका छन् । त्यसवेला मानवीय आवश्यकतालाई मात्रै ध्यान दिइन्छ, प्रकृतिलाई ध्यानै दिइन्न । प्रकृतिलाई ध्यान नदिनुको अर्थ ग्रिन एजेन्डालाई बिर्सिनु हो । हामीले प्रकृतिलाई भन्दा मानवीय आवश्यकता र रुचिलाई नै प्राथमिकतामा राख्यौँ । मध्यपूर्वका देशहरूमा आज स्मार्टसिटीको अवधारणा आएको छ, नेपालमा पनि त्यो बहस निकै सुनिन्छ । तर, सोचनीय कुरा के छ भने यहाँनिर सबैले ग्रिन एजेन्डा छुटाइरहेका छन् । 

प्रकृतिलाई प्राथमिकतामा राखेर हामीले सहर निर्माण नै गरेका छैनौँ । ठुल्ठूला हाउजिङका लागि खुला ठाउँहरू नष्ट गरिरहेका छौँ । नदीहरू ध्वस्त गरिरहेका छौँ । संरचना बनाउन उपयुक्त छ छैन, ख्यालै गर्दैनौँ । कृषियोग्य भूमिको वास्तै नगरी जथाभावी बिल्डिङ ठड्याइरहेका छौँ । ग्रिन एजेन्डाको मतलब नै गरिरहेका छैनौँ । मानिसले ग्रिन एजेन्डालाई बेवास्ता गरेको परिणाम हो ‘नदी बस्तीमा पस्नु’ । यहाँ बुझ्नुपर्ने के छ भने नदी बस्तीमा पसेको होइन, बस्तीचाहिँ नदीमा पसेको हो । 

नेपालमा सहरी संरचनाहरू निर्माण गर्दा ग्रिन एजेन्डाबारे सोचिएन । काठमाडौंले पनि त्यो यसबारे सोचेन । ग्रिन एजेन्डा लागू गर्ने होइन, सिमेन्टको बिल्डिङ ठड्याउने मात्रै प्रतिस्पर्धा छ । पार्कहरू छैनन् । खुला ठाउँ छैनन् । संरचना निर्माण केवल मानवीय चाहनाबाट मात्रै निर्धारित छ, प्रकृतिको कोणबाट सोचिएकै छैन । सहरीकरण केवल मान्छेको दृष्टिकोणबाट मात्रै व्याख्या भयो, प्रकृतिको दृष्टिकोणबाट भएन । 

ब्राउन एजेन्डा 
‘ब्राउन एजेन्डा’को मुख्य ध्यान मानिसले सामना गरिरहेको वातारणीय समस्यातर्फ छ । यो पनि राम्रै दृष्टिकोण हो । जब हामी वातावरणीय समस्या झेल्छौँ, त्यसवेला प्रदूषणबारे बहस गर्छौं । वातावरण कति विषालु भएको छ, कति दुर्गन्धित भएको छ, मानिसको स्वास्थ्यमा कति असर परिरहेको छ, त्यसमा बढी ध्यान दिन्छौँ । यसले हामीलाई ‘ब्राउन एजेन्डा’तिर लैजान्छ । 

ग्रिन र ब्राउन बेग्लाबेग्लै एजेन्डा होइन, यी दुई एजेन्डा एकअर्कामा परिपूरक छन् । ग्रिन र ब्राउन दुवै एजेन्डाले दिगो विकासलाई प्राथमिकतामा राख्छ । दिगो विकासको अवधारणा भनेको सडक विस्तार गर्नु मात्रै होइन । रिङरोडको रूख काटेर दिगो विकास हुँदैन । जब मानवीय सहजतालाई मात्रै ध्यानमा राखेर सडक विस्तार गरिन्छ, त्यो ब्राउन एजेन्डालाई मात्रै ध्यान दिएको भयो । ग्रिन एजेन्डालाई महत्व दिएर ब्राउन एजेन्डा तयार गर्नुपर्ने थियो, त्यसो हुन सकिरहेको छैन । 

सहर भन्नेबित्तिकै हाम्रो दिमागमा मान्छे नै मान्छेको समूह आउँछ । ठूलाठूला भवनहरूको दृश्य दिमागमा आउँछ, तर प्रकृति आउँदैन । रूखहरू हुँदैनन् । खुला ठाउँ भेटिन्न । यसरी ग्रिन र ब्राउन एजेन्डाको समन्वय छैन भने अनइभन डेभलमेन्ट (जथाभावी विकास)तिर हामी तानिन्छौँ । नेपालमा दिगो विकास एउटा स्लोगनका रूपा मात्रै सीमित भइरहेको छ ।

नेपालमा सहरी संरचना निर्माण गर्दा ‘ग्रिन एजेन्डा’बारे सोचिएन । सिमेन्टको बिल्डिङ ठड्याउने प्रतिस्पर्धा मात्रै भयो । यस्ता संरचना निर्माण केवल मानवीय चाहनाबाट मात्रै निर्धारित छ ।

जथाभावी विकास भयो भने मुम्बईजस्तो सहर बन्छ । जहाँ एकातिर ठूलाठूला बिल्डिङहरू छन्, अर्कोतिर त्यसैको मुनि सुकुमबासी बस्ती छन् । नेपालमा पनि त्यो परिस्थिति देखिसकिएको छ । नेपालमा सिटी प्लानिङमै समस्या छ । काठमाडौंको ‘ल्यान्ड डिस्ट्रिब्युसन’ मानवीय सुविधालाई ध्यान दिएर मात्रै भएको छ । सहरको कुरूपता यहीँबाट सुरु हुन्छ । ‘नेचर र कल्चर’बीच समन्वय गरेर मात्रै भूमि वितरण हुनुपथ्र्यो । 

प्रकृतिमाथि हस्तक्षेप 
एकपटक चितवनको सौराहाबाट एउटा गैँडा गाउँ पस्यो । मान्छेहरू गैँडाको पछिपछि लागे । कसैले फोटो खिचे, कसैले सेल्फी खिचे । एकजना गैँडाको पिठमै बसेर सेल्फी लिए । प्रकृतिको एउटा अंग सहरमा आएको छ, मानिस त्यसलाई हातपात गरिरहेका छन् । प्रकृति र मानसबीचमा जुन दूरी हुनुपर्ने थियो त्यो भएन । किनकि प्रकृति हामीभन्दा अलिकति टाढा छ ।

सौराहामा गयौँ भने देखिन्छ, हात्तीमाथि चढेर मानिसहरू हल्ला गरिरहेका हुन्छन् । माहुत्तेहरू एकअर्कामा कुरा गरिरहेका छन् । एउटा हात्तीमाथि चढेर अर्को हात्तीमाथि चढेको मान्छेसँग कुरा गरिरहेका छन् । हामी प्रकृतिभित्रै पसेर प्रकृतिको थलोमा हस्तक्षेप गरिरहेका छौँ । यो मानिसको थलो हो, त्यो प्रकृतिको थलो हो । प्रकृति र मानिसबीच थोरै दूरी हुनै पर्छ, त्यो भएन ।

संरक्षणका लागि प्रकृति र मानिसबीच थोरै दूरी भएजस्तै कला र मानिसबीच पनि भौतिक दूरी हुन आवश्यक छ । दूरी कायम गरियो भने मात्रै त्यसको इज्जत हुन्छ । पहिला–पहिलाका मन्दिर बस्तीबाट टाढा हुन्थे । मन्दिर मात्रै होइन, संसारका प्रसिद्ध विश्वविद्यालयसमेत मानवीय बस्तीभन्दा अलिकति टाढा बनाइएको थियो । मध्यकालीन युरोपमा क्याथेड्रलहरू सहरबाट टाढा बनाइन्थ्यो । त्यहाँ जान मानिसले समय निकाल्थे । गन्जागोल सहरी संरचनाले जब त्यस्ता स्थान छोपिन्छन्, त्यो ठाउँको महत्व हराउँछ ।

मानिसले त्यहाँ पुग्न समय निकाल्नै पर्दैन । जब कुनै महत्वपूर्ण चिज सजिलै भेटिन्छ त्यसपछि त्यसको इज्जत हुँदैन, सम्मान हराउँछ । महत्वपूर्ण स्थान नजिकै भेटिँदा त्यहाँ केही सकारात्मक पक्ष होलान्, जस्तै त्यस्ता ठाउँमा बिजनेस स्पेस बन्ला, भेटघाट गर्ने थलो बन्ला, कल्चरल स्पेस बन्ला, तर मूल पक्षचाहिँ हराउँदै जान्छ । नेपालको सहरी संरचनामा सबै एकैठाउँमा छ ।

मन्दिर यहीँ छ, बजार यहीँ छ, राजनीतिक दलको पार्टी कार्यालय यही छ । सबै कुरा एकै ठाउँमा मिसिएपछि सहर सहरजस्तो हुँदैन । त्यसैले प्रकृति र कलाका महत्वपूर्ण थलोबाट मानवीय बस्ती अलिकति टाढा हुनै पर्छ । मानवीय बस्तीले प्रकृति र कलालाई हस्तक्षेप गर्नुहुँदैन । यो ग्रिन एजेन्डाको कुरा हो । 

प्रकृति, कला र मानिसबीचको दूरी मिचिन थालेको आजबाट होइन । यसको लामो इतिहास छ । युरोपियन पुँजीवादले उपनिवेशकालमा त्यो दूरी मिच्न सुरु गरेको हो । यसको उदाहरण अफ्रिकाको कंगो नदीलाई लिन सकिन्छ । युरोपको आधुनिकता अफ्रिका पस्नुअघि कंगो नदीवरिपरिका मानिस सोच्थे– नदीपारि रहस्यमय स्थान छ । त्यो रहस्यको ठाउँ हो । त्यहाँ सबै जान पाउँदैनन् । त्यो डरको पनि ठाउँ हो । युरोपियन उपनिवेशवाद विकासको नाममा प्रदूषण लिएर जब अफ्रिका पस्यो, कंगो नदीको वारि र पारिको बोधलाई नै नष्ट गरिदियो । त्यसैले कला र प्रकृतिबारे मानिसमा वारि र पारिको बोध हुनुपर्छ । 

ग्रिन आर्किटेक्चर 
ग्रिन आर्किटेक्चरले माटो सुहाउँदो भवन निर्माणमा जोड दिन्छ । विश्वका कतिपय स्थानमा माटो सुहाउँदो आर्किटेक्चर डिजाइन गर्ने चलन छ । नेपालमा मार्बल नभई घर नै बन्दैन । नेपालमा मानिस बस्ने घर बनाइन्छ, तर परेवा, कुकुर, बिरालोलगायत अन्य जीव जनावरबारे सोचिन्न । नेपालमा बरु पहिलेपहिले ग्रिन आर्टिकेक्चरको प्रयोग गरिन्थ्यो ।

आजभन्दा सय वर्षअघि काठमाडौंलाई आदर्श सहर मानिन्थ्यो । अहिले काठमाडौंमा पर्यटक बस्नै चाहँदैनन् । उनीहरू सीधै हिमाल हेर्न चाहन्छन् । पहिलापहिला आउने पर्यटक अहिले काठमाडौंको हालत देखेर रुन्छन् ।

गाउँघरमा परेवा, कुखुरा, हाँस, माहुरी सबै बस्ने ठाउँ बनाइन्थ्यो । अहिले सहरमा घरपालुवा चराचुरुंगीसँगै अन्य चराचुरुंगी र जीव जनावारका लागि बस्ने ठाउँ नै छैन । उनीहरू कहाँ जाउन् ? पहिलेपहिले वर्षामा शंखेकिरा र गड्यौँला धेरै देखिन्थे । फट्यांग्राहरू धेरै देखिन्थे । साँझमा झ्याउँकिरी कराउँथे । तर, हिजोआज कतै सुनिन्न । सहरमा मानिसलाई भन्दा बाहेक अन्य जीवलाई बस्ने ठाउँ कतै छैन । 

हेक्का राख्नुपर्ने के छ भने सहर भनेको मान्छे बस्न मात्रै होइन । प्रकृतिका अन्य अवयवहरूको संगमबाट मात्रै सहर सुन्दर बन्छ । विडम्बना नेपालमा जनवारका लागि सरकारी अस्पताल पाउनै मुस्किल छ । नेपालभन्दा बाहिरतिर चराचुरुंगीका लागि घरबाहिर पानी राखिएको हुन्छ, खानेकुरा राखिएको हुन्छ । त्यहाँ थरीथरीका चराचुरुंगी आएर खान्छन्, रमाउँछन् । त्यसले हाम्रो पर्यावरण थप सुन्दर बनाउँछ । तर, हाम्रा सहरहरूबाट माहुरी हरायो, चराचुरंगी बेपत्ता भयो । सहर मान्छे नै मान्छेको झुन्ड मात्रै बन्यो । 

प्रकृति, कला र इतिहाससँगै मानिसले आफ्नो स्वास्थ्य पनि आफैँले बिगारिरहेको छ । किनकि सहरको पर्यावरण एक–अर्कामा अन्तरसम्बन्धित छ । अहिले सहरमा प्रकृति र मानिसबीचको अन्तरसम्बन्ध खलबलिएको छ । सहरको निर्माणमा बालबालिकाको स्वास्थ्य सबैभन्दा जोखिममा छ । बालबालिका भनेका भविष्य हुन् । सहरीकरण गर्दा सबैभन्दा पहिला बालबालिकाको बारेमा सोच्नुपर्छ । तर, नेपालमा बालबालिकाको पहुँचमा चिल्ड्रेन पार्क छैन, प्ले ग्राउन्ड छैन । सहरमा जताततै फोहरको डंगुर छ । उनीहरू बाहिर निस्कनै सक्दैनन् । 

आर्ट
मानिस र प्रकृतिसँग कला र इतिहास पनि जोडिन्छ । नेपाल हजारौँ वर्षको ऐतिहासिक विरासत भएको देश हो । नेपालमा प्राचीनकालमा बनेका मठमन्दिर, देवालय र दरबारहरू छन् । ती अमूल्य सम्पदाहरूसँग हाम्रो ऐतिहासिक विरासत जोडिएको छ । हामीले ती ऐतिहासिक विरासतलाई महत्व दिइरहेका छैनौँ । त्यस्ता स्थानमा ठुल्ठूला हाउजिङ बनाइरहेका छौँ र सम्पदालाई विस्थापित गरिरहेका छौँ । त्यस्ता संरचनाले सहरमा ठूलो समस्या निम्त्याइरहेको छ । हाउजिङले नदी, चोक, मन्दिरसहित सिंगो प्रकृतिलाई नै खाइरहेको छ । 

नेपालका महत्वपूर्ण सम्पदा क्षेत्रवरपर भयानक संरचना बनिरहेका छन् । त्यो हुनु भनेको ‘ब्राउन एजेन्डा’ले प्रकृतिलाई ‘डोमिनेट’ गर्नु हो । त्यस्ता स्थानमा सवारीसाधन सीधै जान दिनु हुँदैन । ताजमहल विरूप हुँदै गएको प्रदूषणले नै हो । मानिसले प्रकृतिलाई शोषण गर्दा विरासतका रूपमा पाएको आर्ट हरायो । यो पुँजीवादी शोषण हो । यो शोषण अक्टोपसजस्तो फिँजिएको छ । 

सोह्राैँ शताब्दीतिर युरोपको सबैभन्दा राम्रो सहर नर्विचलाई मानिन्थ्यो । त्यो एकदमै आदर्श सहर थियो । नर्विचबारे पुस्तक नै लेखिएको छ । तर, बिस्तारै त्यो सहर बिग्रिँदै गयो । अहिले नर्विचको नामै कतै आउँदैन । एउटा आइडल सहर ध्वस्त भयो । काठमाडौंको अवस्था पनि त्योभन्दा फरक छैन । काठमाडौं ध्वस्त हुँदै गइरहेको छ । आजभन्दा सय वर्षअघि काठमाडौंलाई आदर्श सहर मानिन्थ्यो । अहिले काठमाडौंमा पर्यटक बस्नै चाहँदैनन् । उनीहरू सीधै हिमाल हेर्नतिर लाग्छन् । पहिला पहिला आउने पर्यटक अहिले काठमाडौंको हालत देखेर रुन्छन् ।

केही दशक अघिसम्म टेकुस्थित बागमती र विष्णुमती जोडिएको ठाउँमा उभिएर हेर्दा आइडियल पेन्टिङजस्तो देखिन्थ्यो त्यो ठाउँ । खोला किनारामा मन्दिर थिए । गफ गर्ने ठाउँ थिए । छेउमा खोला बगेको थियो । अहिले त्यहाँ हिँड्नै सकिँदैन । खोलामा कालो पानी बग्छ । त्यहाँको प्रकृतिको मृत्यु भइसक्यो । नेचर र कल्चरको लडाइँमा त्यहाँको आर्ट मासियो । र, मानिसको स्वास्थ्य धरापमा पर्‍यो । यो कुरूपता सहरकै देन हो । सहरको आफ्नै ‘इकोलोजी’ हुन्छ । त्यो भनेको वातावरण र जैविक संसारको सम्बन्ध हो । हाम्रोे एक्सन र प्रोडक्सनले त्यो सम्बन्धलाई प्रभाव पारिरहेको छ । मान्छेले नै त्यो सम्बन्धलाई नष्ट गरिरहेको छ । अब यसको समाधान कसरी हुन्छ ? यो निकै गम्भीर प्रश्न बनेर हाम्रोसामु उभिएको छ । 

हामीले सांस्कृतिक र ऐतिहासिक ठाउँहरूलाई जोगाउनुपर्छ । त्यसका विभिन्न विकल्पहरू हुन सक्छन् । बार्सिलोना सहरमा पुराना बिल्डिङ र आर्टहरूको रक्षा गर्न सक्नेलाई मात्रै त्यस्ता ठाउँमा बस्न दिइयो । हाम्रोमा पनि कला जोगाउने बोध आममानिसमा पुर्‍याउनुपर्छ । त्यसमा राज्यको प्रभावकारी भूमिका हुनुपर्छ । 
वसन्तपुरमा खड्गयोगिनी मन्दिर छ । त्यो मन्दिर कलाका रूपमा मात्र होइन, दर्शनशास्त्रीय दृष्टिबाट समेत निकै महत्वपूर्ण छ । त्यहाँ जाँदा मनमा शान्ति मिल्छ भन्ने विश्वास छ । तर, अहिले शान्ति दिने ठाउँ नै अशान्त छ । त्यो ठाउँ गन्जोगोलमा फसेको छ । त्यस्ता महत्वपूर्ण स्थानहरू काठमाडौं धेरै छन् । त्यसलाई समयमै जोगाउनुपर्छ । 

सांस्कृतिक राजधानी 
सहरीकरणको अवधारणाबारे बहस गर्दा राजधानीबारे विशेष छलफल गरिनुपर्छ । नेपालमा राजधानीलाई छुट्याएर हेरिएको छैन । राजधानी एकै किसिमको मात्रै हुँदैन । सांस्कृतिक राजधानी, राजनीतिक राजधानी, आर्थिक राजधानी, प्रशासनिक राजधानी हुन्छ । त्यसलाई छुट्याउनुपर्छ । नेपालका केही ठाउँलाई सांस्कृतिक राजधानीका रूपमा विकास गर्नुपर्छ । जस्तो काठमाडौंलाई पनि त्यो रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । राजनीतिक राजधानी अरू ठाउँमा राख्नुपर्छ । यो सम्भव छ । पोलिटिक, कल्चरल, इकोनोमिक, एडमिस्ट्रिेटिभ सबै क्यापिटल एकैठाउँमा भएपछि त्यो सहरले लोड धान्न सक्दैन । नेपालमा सबै एकैठाउँमा राख्दा गन्जागोल भएर बिग्रिरहेको हो । 

राजनीतिक राजधानीले काठमाडौंलाई छोपिदिएपछि सबै बिग्रिएको हो । काठमाडौंलाई स्मार्टसिटी बनाउनेतिर लागियो भने झनै बिग्रिन्छ । सडकमाथि सडक बनाइयो भने काठमाडौंको कला र विरासत झनै ध्वस्त हुन्छ । किनकि काठमाडौं ऐतिहासिक सांस्कृतिक सहर हो । काठमाडौं रोम, बार्सिलोनाजस्तै हजारौँ वर्षको संस्कृति बोकेको स्थान हो । रोम, बार्सिलोनाबाट काठमाडौंले केही सिक्न सक्छ । काठमाडौंलाई नयाँ सहरको मोडलतिर लगियो भने झनै ध्वस्त हुन्छ । काठमाडौं प्राचीन सहरहरूको मोडलमा जानुपर्छ । 

https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/890/2020-03-14