Showing posts with label Newari festivals. Show all posts
Showing posts with label Newari festivals. Show all posts

Sunday, December 24, 2023

भातदेखि भगवान्‌सम्म

 पुस ७, २०८० मल्ल के. सुन्दर

भातको मुख्य प्रयोजन हो– पोषण । तर, नेपालमण्डलमा भात केवल खाना होइन । रैथानेहरू अनुष्ठानयोग्य प्राकृतिक उपहारका रूपमा भातको पूजा गर्छन् । संस्कार, संस्कृति, परम्परा र आस्था–अभिव्यक्त गर्ने एक महत्त्वपूर्ण माध्यम हो– भात ।

रातो मच्छेन्द्रनाथको आख्यानसँग परिचितलाई थाहा छ– खेतीपातीमा समस्या भएपछि राजा नरेन्द्रदेव सहितको टोली आसाम कामारूप कामाक्षसम्म पुगेर उनलाई नेपालमण्डल ल्याइपुर्‍याइएको थियो । त्यसै अर्थमा मच्छेन्द्रनाथलाई कृषिसँग जोडेर सहकालका देवता भनिन्छ ।


आख्यानअनुसार, उपत्यकामा रोपिएको धानका बालामा चामलको गेडा फलेन, फोक्टा रह्यो । समाधानका लागि धानबालीका ज्ञाताका रूपमा मच्छेन्द्रनाथलाई निम्त्याउन नेपालमण्डलका राजा–प्रजाबाट सो प्रयत्न गरिएको थियो । त्यो ईस्वी ६४३–६७९ को प्रसंग थियो । यो आख्यानबाट थाहा हुन्छ– त्यतिखेरै नेपालमण्डलमा धानखेतीको प्रचलन थियो । हाडीगाउँको एक जलद्रोणीमा संवत् १७४ (ई.सं. ७४९) को प्रियवर्माको संक्षिप्त अभिलेखमा ‘ॐ अन्दिग्रामे...’ (चामल पाइने ग्राम–वर्तमान हाडीगाउँ) वाक्य छ । त्यस वाक्यांशले आठौं शताब्दीतिरै खाद्यान्नका रूपमा चामल लोकप्रिय भइसकेको पुष्टि गर्छ ।

फेरि पनि धानबाली र खाद्यान्नका रूपमा चामलको सुरुवात नेपालमा कहिलेदेखि भयो ? हामिसँग कुनै प्रामाणिक इतिहास छैन । अध्येयता भन्छन्– धानखेतीको ज्ञान मूलतः चीनबाट विस्तारित भएको हो । लगभग ७ हजार ईसापूर्व मध्य तथा पूर्वी चीनको भूमिमा धानखेती सुरु भइसकेको थियो, त्यहीँबाट याङ्गत्से नदीको तटीय क्षेत्र भियतनाम, थाइल्यान्ड, म्यानमार हुँदै नागाल्यान्ड, मिजोरिम, आसाम हुँदै नेपाल आइपुग्यो ।

पृथक् सामाजिक स्वरूप, भौगोलिक अवस्था, रुचिअनुसार चामल अर्थात् भातलाई फरक–फरक शैलीमा उपभोग गरिन्छ । तर, सबैका लागि चामल/भातको प्रयोजन मूलतः पोषणकै लागि हो । तसर्थ भात/चामलको सर्वजनिन पहिचान एक खाद्य सामग्री नै हो ।

तर, नेपालमण्डलका रैथानेका लागि चामल केवल खाद्य पदार्थ होइन । धान वा चामल वा भात खाद्य प्रयोजनभन्दा पर संस्कार, संस्कृति, परम्परा र आस्था अभिव्यक्त गर्ने एक महत्त्वपूर्ण माध्यम बनेको छ यहाँ । त्यसैले यहाँका रैथानेहरू प्रत्येक वर्ष मंसिर शुक्ल पूर्णिमाका दिनलाई धान्यपूर्णिमा मान्छन् र त्यस दिन उनीहरूका लागि एउटा सुखद् उत्सव/पर्व बन्छ । अनि धानलाई खाद्यान्न पदार्थभन्दा विशिष्ट र अनुष्ठानयोग्य प्राकृतिक उपहार ठानी त्यसको श्रद्धापूर्वक पूजा गरिन्छ ।

पोषण र परिकारका रूपमा विकसित हुँदै गएको ज्ञानको व्यावहारिक प्रस्तुतिस्वरूप रैथानेहरू धान कुटेर चामल मात्रै तयार गर्दैनन्, त्यसको पीठोबाट स्वादिलो परिकार ‘योमरी’ नै पस्किन्छन् । अनि चाकु र तीलसहित एकखाले रसिलो–पोसिलो रोटी–योमरी आहारको रूपमा ग्रहण गर्छन् । चामलको पीठोबाट बनाइएको योमरी नै रैथानेका लागि आस्था र आराधनाको प्रतीक बन्छ, अनि धान्यलक्ष्मी मानेर धनसारभित्र विधिपूर्वक प्रतिस्थापना गरी तिनको पूजा गरिन्छ ।


आधारमा कसैका लागि योमरीको आकृति बौद्ध चैत्यको प्रतिमूर्ति हो, कसैका लागि सौभाग्य र सम्पन्नताका प्रतीक पूर्णकलश ! अनि बालबालिकाको जन्मदिनको पूजामा योमरी दीर्घायुको संवाहक बन्छ, तसर्थ सम्बन्धित व्यक्तिको वर्ष गन्तीअनुसार योमरी उनेर माला पहिर्‍याइन्छ । अर्कोतिर ज्येष्ठ उमेरमा गरिने बूढो पासनी अभिषेकका लागि त फूल, फल, अक्षता, लाभाभन्दा बढी योमरी शुभ लाक्षणिक सामग्री ठहरिन्छ ।

चामलकै पीठोबाट बनाइने अर्को परिकार हो– चतांमरी ! तावामा सुख्खा सेकिने चतांमरीमा स्वाद विशेषका लागि मासु, अण्डा वा मास आदि थपेर तयार गरिन्छ । त्यो बनाउने थरीथरी विधि छन् । तर, मानवीय उपभोग भन्दा पर जब चतांमरी संस्कार, परम्परा तथा रीतिमा विस्तारित हुन्छ त्यो खाद्य वस्तुभन्दा आस्थाको प्रतीकमा रूपान्तरण हुन्छ । बिहाबारी वा अन्य महत्त्वपूर्ण संस्कारगत क्रममा सम्पन्न गरिने थाय्भु (विशेष आकारको काँसको थाली, जसमा चौरासी ब्यञ्जन भोजन गराइन्छ) खुवाउने अवसरमा चौरासी ब्यञ्जन परिकारको शीर्षभागमा सजाइने आसनको रूपमा राखिन्छ चतांमरी, जसमाथि समयबजी पनि राखिन्छ, त्यो वास्तवमा पृथ्वीको प्रतीक हो । अनि समयबजीलाई छोपिने अर्को चतांमरी भने आकाशतत्त्व हो । तन्त्र विधानमा त चतांमरीलाई नवदुर्गाहरूमध्ये एक कुब्जिकेश्वरीका रूपमा पनि लिइएको छ ।

गुठीलगायत सबैजसो शुभकार्यका लागि आवश्यक छ, चतांमरी । तर, मच्छिन्द्रनाथको रथ यात्रा, विस्केट जात्रा वा अन्य महत्त्वपूर्ण पर्व, महोत्सवमा भने देवदेवीका सम्मानमा गरिने अभिषेकहरूमा चतांमरी सहितको आकाश वर्षा अनिवार्य हुन्छ । त्यसले सहकाल, शुभसंकेतको बोध गराउने विश्वास छ ।

धानबाटै बन्ने च्युरा नेपालमण्डलभित्र मात्रै होइन भारतीय समाजकै पनि खाद्यान्न हो । यद्यपि नेपालमण्डलभित्र विशेषत थिमि, टिकनी गाउँ र चित्रपुरमा राजथलाहरूले च्युरा उत्पादन गर्ने विधि तथा गुण र स्वाद फरक छन् । भोजभतेरको बाहुल्यता हुने रैथाने नेवार समुदायमा पनि च्युरा प्रमुख खाद्य वस्तुका रूपमा अत्याधिक उपभोग हुन्छ, यो विदितै कुरा हो । तर, धेरैलाई जानकारी नहोला, नेवार समाजका अनेकन संस्कारगत विधि र रीति सम्पन्न गर्न च्युराको प्रयोजन अति महत्त्वपूर्ण छ ।


दाह संस्कार सम्पन्न गरेर मसानघाटबाट परिवारजन तथा मलामी सिधै घर–आँगन प्रवेश गर्दैनन् । चौबाटो वा बस्ती छिर्ने मूल नाकामा रोकिएर अरू विधिका अतिरिक्त च्वकाबजी अर्थात् मसिना च्युरा जीउ वरपर छर्किने गरिन्छ । बलिंपिगु भनिने यो एक प्रकारको शुद्धीकरणको प्रक्रिया हो । मसानका दुष्ट आत्माले पछ्याउने काम नहोस् भन्ने सतर्कतामा यसो गरिनुपर्छ भनिन्छ । च्वकाबजी (मसिना च्युरा) मा दुरात्माबाट प्रतिरक्षा गर्ने क्षमता हुन्छ भन्ने सामाजिक आस्था हो ।

नेवार भोजमा पाहुनाहरू ठूलै संख्यामा हुन्छन् । घर बाहिरको खुला चोक वा बहालहरूमा लामो सुकुल बिछ्याएर बस्ने व्यवस्था गरिन्छ । एक चरणको भोज सकिएपछि सोही ठाउँमा अन्य पाहुना बसाउन सरसफाइ आवश्यक हुन्छ, पानीको प्रयोगले त्यो भिजेर हिलो हुन्छ, त्यो व्यावहारिक हुन्न । तर, बिटुलो स्थान वरपर च्युरा छर्किएपछि सो ठाउँ शुद्धीकरण गरिएको ठहरिन्छ र निःसंकोच त्यहाँ अर्को चरणको भोजका लागि पाहुना बस्छन् । कतिको वैज्ञानिकता छ यसमा ? यो प्रचलनको पछाडिको युक्ति के होलान् ? त्यो खोजीको विषय हो ।

नेवार पूजा विधानमा प्रायः प्रयोग हुने अर्को एक महत्त्वपूर्ण सामग्री हो – ग्वःजा (तोरमा) । बज्रयानी संस्कारमा ग्वःजा अनिवार्य छ, तर यो पनि च्युरा मुछेर बनाइन्छ । हरेक पक्षलाई धर्म, संस्कृति र जीवन दर्शनसँग गाँसेर अनुशीलन गर्ने नेवार समुदायको प्रवृत्ति हो । शाक्त, कौलिक वा बज्रयानी तान्त्रिकहरू आफ्नो सामीप्यतामा रहेका जल, जमिन, जंगल, जीव–जन्तु मात्रै होइन प्राकृतिक रूपमा उपलब्ध खाद्य वस्तुमा पनि देवत्व रहेको विश्वास गर्छन् । अनि पूजा–पाठ, विधि–संस्कार, रीति–परम्पराका क्रममा प्रयोग गरिने सामग्रीबाट समेत दैविक गुणहरू प्रतीकका रूपमा प्रतिनिधित्व होस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । तसर्थ नेवार समुदायका लागि दर्शन र आस्थाका कोणबाट कालो भटमास– महाकाल, अदुवा – महाकाली, माछा– कालभैरव, लप्सीको अमिलो– रुरु भैरव, सानो केराउको अचा – रुद्रायणी, मुलाको चाना– गणेश, अमला/बयर– कुमार, हरियो साग– वैष्णवी आदि हुन् । खाद्य सामग्री केवल शारीरिक ऊर्जा र पौष्टिकताको स्रोत होइन ।

धानको चामल अनि चामल पकाएर बनाइने मुख्य खाद्य परिकार भात नै हो नेपालमण्डलका रैथानेहरूको भने – शारीरिक तुष्टिका लागि भन्दा पर भातमा देवत्व नै खोज्छन् उनीहरू । बनेपा सहरभित्रको एक ऐतिहासिक स्थल स्वधाःहिति (तीनधारा) जहाँ दक्षिणकालीको मन्दिर पनि छ, त्यसै परिसरमा प्रत्येक वर्ष भदौ पूर्णिमा (याद्यापुन्हि) का दिन एउटा मूर्ति प्रदर्शनमा राखिन्छ– हातमा खड्ग लिएको योद्धाको आकृतिमा । बलशाली त्यो योद्धा वा रक्षककै अर्थमा बनाइएको मूर्ति हो । उनबाट नगरवासीलाई असुरगणको आक्रमणबाट सुरक्षा प्रदान हुनेछ भन्ने जनविश्वास छ । दिनभरि पूजाआजाका लागि प्रदर्शन गरिएपछि त्यस मूर्तिलाई खोलामा लगेर विसर्जन गरिन्छ । नगरवासीहरू सँगसँगै मलामी जान्छन् । वास्तवमा उक्त मूर्ति जीवन्त आकारमा ल्याउन प्रयोग हुने सामग्री हो पाकेको भात, तसर्थ उक्त मूर्तिलाई स्थानीय जालुद्यः अर्थात् भातबाट बनाइएको भगवान् भन्छन् । यस्तै प्रचलन केही वर्ष अगाडिसम्म पनौती बजारमा पनि थियो । रैथाने नेवार समुदायले पनौती सहरका कोलाछें, वलाछें र पमादि टोलहरूमा भाद्र पूर्णिमाका दिन यस्तै खाले जालुद्यः सजाउँथे ।

भातदेखि भगवान्सम्मको यस यात्राका सम्बन्धमा स्थानीयहरू माझ आ–आफ्ना लोककथन छन् । भात र भगवान्को सम्बन्ध र रैथानेहरूमा अद्यावधि रहेको प्रचलनमध्येको अर्को सांस्कृतिक अनुष्ठान हो– ललितपुर सहरभित्रको पूर्णचन्दी मन्दिरमा गरिने पुन्चली भुज्याः । भाद्र पूर्णिमाकै दिन राजोपाध्याय पुजारीहरूबाट तान्त्रिक विधिमा भातको प्रतिमूर्ति बनाइन्छ । बाह्रवटा हुन्छन् यस्ता मूर्ति, जो एकएक मुरी चामलको भातबाट बनाइन्छ, मानिसकै उचाइमा । गुह्य साधनापछि सर्वसाधारणका लागि पूजा–अराधना गर्न खुला गरिन्छ ।

विसर्जनपछि त्यसै मूर्तिको भात शुभप्रसादका रूपमा स्थानीयले घरघर लिएर जान्छन् । पितृमोक्षको कामनामा विधि अपनाएर गरिने संस्कार पिण्ड तर्पण हो । सामान्यतया पिण्डका लागि गहुँको पीठो, तील आदि प्रयोगमा ल्याइने सामग्री हुन् । नेपाल र भारतमा यस्तै प्रचलन छ । नेपालमण्डलभित्र भने विशेषतः बौद्ध धर्म अनुयायीहरू एकातिर पुरोहितका रूपमा बज्राचार्यबाट अनुष्ठान गराउँछन् अर्को पितृ तर्पणका लागि पिण्डका रूपमा भातको प्रयोग गरिन्छ । अन्त्यमा बौद्ध विहार अगाडि बनाइएका पिण्ड पात्रहरूमा लगेर त्यसको विर्सजन गरिन्छ ।

त्यसो त सबैखाले धार्मिक आस्था राख्ने नेवारमा एउटा मिल्दोजुल्दो अर्को मृत्यु संस्कार पनि छ, त्यो हो न्हयन्हुमा (सात दिने कर्म– यद्यपि कुनै कुनै जात विशेषमा पाँच दिनमा पनि यो कर्म गरिन्छ) । यस कर्मकाण्डको भिन्न प्रक्रिया भन्नु नै अनुष्ठानका लागि प्रमुख सामग्री भातकै प्रयोग हो । नाथ/कौलतन्त्रका कनफट्टा वा नेवार समुदायका कुस्ले (दर्शनधारी) यसका लागि पुरोहितको भूमिकामा हुन्छन् ।

नाथ परम्पराअनुसार, मृतकको घरको मूलढोका बाहिर परालको आसन बनाएर त्यसमाथि तीनवटा माटोको घ्याम्पामा जाँड, रक्सी आदि राखिन्छ । त्यसपछि सबैखाले आमेष परिकारसहित भातले मन्साएर पितृ चोख्याउने विधि गरिन्छ । त्यसै दिन साँझ खर्पनभरि विविध परिकार सजाइएको भातको आहार र त्यसमाथि बत्ती बालेर मृतकको आत्मा आह्वान गर्दै तर्पणका रूपमा घरको बलोसी बाहिर झुन्ड्याइन्छ, पाखाजा भनिने पितृशुद्धिको यस क्रममा पनि प्रमुख सामग्री भातै हुन्छ ।

रैथानेहरूको शुद्धीकरणको विधि तन्त्रयान अनुसार, प्रतीकात्मक अर्थमा भातलाई नै मुख्य तत्त्व मानेर गरिने अर्को संस्कार बलिपूजा पनि एक हो । घर शुद्धीका लागि होस, रोगब्याधि, महामारी प्रकोपबाट बच्न वा अन्य शुभकार्य आरम्भ गर्नुपूर्व अनपेक्षित बाधा अवरोध हटाउन बलिपूजा वा बौवायेगुको प्रचलन छ । गुह्य साधनाअन्तर्गत कुण्डलिनी जागरणको चरण पूरा गर्न पशु बलि दिइन्छ । त्यसैको भित्री अंश आन्द्रा आदिलाई मूलधार चक्रको स्वरूपमा सजाएर करवीर फूल, जाँडाको छोक्रा, पशुको रगतसहित उसिनेको भातले भरिएको तामाको खरखन्डो नोलमा दुईतिर बोक्दै बाजागाजा सहित नगर परिक्रमा गराइन्छ । त्यसैक्रममा बाटोभरिका मन्दिर, देवस्थल, चौबाटो आदिमा शुद्धीकरण र शक्तिआर्जनको मनोकांक्षा स्वरूप सोही भात छर्दै पूजा गरिन्छ ।

शुद्धीकरणका लागि भात छर्ने संस्कारको अर्को चाखलाग्दो दृष्टान्त हो– रातो मच्छिन्द्रनाथको भोटो जात्राको सन्दर्भ । रथ तान्दै जाउलाखेल पुर्‍याइसकेपछि भोटोजात्राको तयारी स्वरूप मच्छिन्द्रनाथका पुजारी पाञ्जुहरूबाट विशेष साधनापछि रथवरपर भात छरिन्छ, शुद्धीकरणका लागि । त्यसरी रथलाई बीचमा राखेर वरपर भात अर्थात् ‘जा’ छरी ह्वलेगु अनुष्ठान गरिने विशेष चउर भएकैले त्यस स्थान जाह्वलाख्यः – जाउलाखेल (भात छरिने खेल) को रूपमा चिनियो । त्यस्तै नेपालमण्डलको आफ्नै पृथक् पहिचान हो– कुमार–कुमारी पूजा । प्रत्येक वर्ष बनेपामा हजारौंका संख्यामा बालबालिका यसरी नै पुजिन्छन् । घोडेजात्राका दिनमा उपत्यकाका विभिन्न पीठहरूमा पनि यसखाले पूजा सम्पन्न गरिन्छ, जसलाई मह्रःजा खुवाउने अर्थमा लिइन्छ । उल्लेख्य कुरा त्यस अवसरमा पनि कुमार–कुमारी पुजिने मुख्य सामग्री भातकै हुन्छ ।

यसरी भातलाई खाद्य सामग्रीभन्दा पनि विधिविधानका लागि एक पवित्र पदार्थको हैसियतमा गरिँदै आएको प्रयोग सारमा जीवन र जगत्सम्बन्धी रैथानेमा रहेको गाम्भीर्य चिन्तनको सूचक हो । धानबाली तथा धान्य प्रधान विविध सामग्रीको प्रयोगमा अन्यत्रको चलनचल्तीका थुप्रै दृष्टान्त होलान्, तर खाद्यान्नको परिधिमा मात्रै परिसिमन नरही यसलाई संस्कार, संस्कृति, रीति, परम्परा र आस्थाको स्तरसम्म प्रयोजन विस्तारित गर्नु नेपालमण्डलमा विकसित सभ्यताकै द्योतक मान्न सकिन्छ ।

प्रकाशित : पुस ७, २०८० ११:०१

https://ekantipur.com/koseli/2023/12/23/from-rice-to-god-18-01.html

Wednesday, November 29, 2023

गुप्तबासमा देउता

 प्रशान्त माली

यही साउन १० देखि ठेचोमा नवदुर्गा नाचको १२ वर्षे जात्रा सुरु हुनेछ । जात्रा अवधिभर बस्तीमा बिहे, भोजभतेर, व्रतबन्ध गर्न निषेध गरिनेछ । नवदुर्गा गुठीको बाजाबाहेक अन्य बाजा, घण्ट, सिठ्ठी, ताली बजाउन पाइनेछैन । राती हिँडडुल गर्न, खुट्टा झुन्ड्याएर बस्न र घरमा रात बस्ने गरी पाहुना बोलाउन पनि पाइनेछैन । र, यो निषेध चैतसम्मै रहनेछ ।

यही साउन १० देखि गथामुग चह्रे (घण्टाकर्ण चतुदर्शी) बाट ठेचोको नवदुर्गा गुठीको १२ वर्षे जात्रा विधिवत् आरम्भ हुनेछ । गोदावरी नगरपालिकाभित्रको ठेचोमा जात्रा सुरु भएसँगै मान्छेका केही दैनिकी निषेधमा पर्नेछन् । जस्तै : नवदुर्गा गुठीको बाजाबाहेक बस्तीमा अन्य बाजा, घण्ट, सिठ्ठी, ताली बजाउन पाइनेछैन । बिहे, भोजभतेर, व्रतबन्ध गर्न पाइनेछैन । खुट्टा झुन्ड्याएर बस्न, राति ९ देखि बिहान ४ बजेसम्म हिँडडुल गर्न र रात बस्ने गरी घरमा पाहुना बोलाउन पाइनेछैन । १२ वर्षे जात्राकै बेला मात्रै यिनमा बन्देज लगाइन्छ । यो बन्देजलाई मान्छेहरूले वर्षैभरि पालना गर्नुपर्ने नियम छ । र, नवदुर्गाको धुखः नाचपछि (यो नाच फागुन/चैतमा नाचिन्छ) मात्रै निषेध फुकुवा हुनेछ ।

गुप्तबासमा देउता

निषेधबारे बस्तीमा ‘नाय खिं’ बाजा बजाई मान्छेहरूलाई सूचित गराइनेछ । सूचना पनि टाँसिनेछ । यो निषेध किन ? गुठीनाइके भक्तलाल माली भन्छन्, ‘देउता गुप्तबासमा अर्थात् दुःखमा बस्ने भएकाले देश (ठेचो) मा खुसियाली मनाउन नहुने र विभिन्न शक्तिपीठबाट तन्त्र साधनामार्फत गोप्य पूजा गरी देवता र जल मन्दिरमा ल्याउनुपर्छ । त्यसैले परपूर्वकालदेखि नै राति हिँडडुल गर्न निषेध गरिएको हो ।’ स्थानीयहरू यस्तो निषेधबाट दुःखी हुँदैनन् । निषेधलाई सहजै स्विर्काछन् ।

गठेमंगलमा ठेचोस्थित नवदुर्गा मन्दिरको मूल ढोकामा तान्त्रिक विधिपूर्वक पूजा गरी ताल्चा लगाएपछि जात्रा सुरु भएको मानिन्छ । त्यसपछि नवदुर्गा गुठियारहरू राष्ट्रप्रमुखलाई सुपारी चढाउँछन् । मन्दिरमा १२ वर्षे जात्रामा एक पटक मात्रै ताल्चा लगाइन्छ । नत्र ३ सय ६५ दिनै मन्दिर खुला रहन्छ ।

ठेचोको नवदुर्गा नाचमा १३ देवगण छन्– भैरव, काली, बाराही, कुमारी, गणेश, ब्रह्मायणी, महादेव, महालक्ष्मी, विष्णुदेवी, सिंहिनी, बाघिनी, इन्द्रायणी र श्वेत भैरव । गणेश बन्ने देवगणले तन्त्रसाधना गरिएको तिलक लगाइदिएपछि सबै देवगणमा देवता चढेको विश्वास गरिन्छ । देवगणको तान्त्रिक र यान्त्रिक तवरबाट छुट्टाछुट्टै नृत्य हुन्छ । इन्द्रायणी देवीको भने नृत्य गराइँदैन । १२ वर्षमा एक पटक मात्रै श्वेतभैरवको नृत्य गराइन्छ ।


इन्द्रायणी देवीको नृत्य–कथा विषेश छ । नवदुर्गालार्ई शक्ति–देवीका रूपमा पुजिन्छ  । किंवदन्ती भन्छ– इन्द्रायणी देवगण बनेर नृत्य गर्ने हरेक गुठियारको मृत्यु हुन थाल्यो । कालान्तरमा इन्द्रायणी देवीको भेषमा नृत्य गर्न सबै डराए । र, अहिलेसम्म त्यो नृत्य गर्ने आँट कसैको छैन ।

१२ वर्षे जात्रा अवधिमा २८ वटा पर्वपूजा गरिन्छ । यसमा ६० वटा पशु–बलि आवश्यक पर्छ । पाटन दरबार क्षेत्र, सुनाकोठी, ठेचो, चापागाउँ, बुङमतीमा नृत्य प्रस्तुत गरिन्छ । जात्राभरि आँग सिं अर्थात् स्वः सि (चापको काठ) ल्याउने, नवदुर्गाको मूल डबलीमा छाप्रो बनाई देवता प्रतिस्थापन गर्ने, दे भ्वए (देश भोज) भनी ठेचो र सुनाकोठीवासीलाई भोज खुवाउने चलन छ ।

विभिन्न स्थानमा हुने नाचमध्ये पाटन दरबारको नाचको विशेष आकर्षण छ । ठेचोमा नवदुर्गा देवीलाई ‘शिवद्यःचाः’ वा ‘शिभिल द्यःचाः’ नामले सम्बोधन गरिन्छ । शिवद्यःचाः र पाटन दरबारको लिच्छवि राजा मानदेवका इष्टदेवता मनमानेश्वरी देवीबीच मीत साइनो थियो भनिन्छ । मनमानेश्वरी देवीलाई भगवतीका रूपमा पुजिन्छ । सत्ययुगमा भगवतीले शिवद्यःचाको साथ लिई असत्यमाथि विजय प्राप्त गरेको विश्वास छ । यो जात्रा लिच्छविहरूले पाटनमा किरात वंशलाई पराजय गरेको इतिहाससँग पनि जोडिन्छ ।

...

भाषा वंशावलीमा उल्लेख भएअनुसार, पाटन दरबार क्षेत्रकेन्द्रित लिच्छविकालीन खड्ग जात्रा सञ्चालन गर्ने श्रेय लिच्छवि राजा गुणकामदेवलाई दिइएको छ । नवदुर्गा नाचलाई खड्ग जात्राको रूपमा पनि लिइन्छ । वंशावलीमा लेखिएको छ, ‘यिनी राजाका पालामा मनमानेश्वरी देवीको प्रसादले मागल देशमा खड्गी टोल बनाई मूःस्वाँ नामक पुष्पका निमित्त माली जात प्रख्यात गरेको... ।’ राजा मानदेवको पालामा मू छेँ आँगमघर स्थापना गरी खड्ग जात्रा चलाएको वंशावलीमा लेखिएको छ ।

जात्राको मुख्य आर्कषण सुनाकोठीको कुल्पी यज्ञ पनि हो । रातैभरि यज्ञ गरी नयाँ मुकुट, पोसाक, खड्गमा तन्त्र साधना गरी देउता प्रतिष्ठापन गरिन्छ ।

नवदुर्गा नाचमा मालीबाहेक नेवारभित्रकै अन्य जातिलाई प्रवेशनिषेध छ । तर, कुल्पी यज्ञ सम्पन्न भइसकेपछि मन्दिरसम्म ल्याउँदा सिंहिनी देवगणलाई ठेचोको महर्जन समुदायका न्हुछें गुठीका मूल थकालीले बाटो देखाएर ल्याइन्छ । त्यस दिन न्हुछें गुठीका थकालीले पनि नवदुर्गा नाचमा सहभागी हुन अनुमति पाउनुको पछि विशेष कथा छ ।

तस्बिर : विकास खड्गी

किंवदन्तीअनुसार, उबेला नवदुर्गा नाच महर्जन समुदायका न्हुछें गुठीका गुठीयारले सञ्चालन गर्थे । प्रत्येक १२ वर्षे जात्रामा नरबलि दिने चलन थियो । न्हुछें गुठीयारले जात्रा अवलोकनमा आएका खोकनाका एक जना पुरुषको बलि चढाए । बलि चढाइएका व्यक्ति आफ्नै ज्वाइँ भएको गुठियारले थाहा पाए । र, गुठियारकी छोरीले दिएको श्रापपछि नाचबाट न्हुछेंहरू पछि हटे । अनि तन्त्रविद्यामा निपुण माली समुदायलाई यो नाच हस्तान्तरण गरियो । र, १२ वर्षे जात्रामा सिंहिनी देवगणलाई न्हुछें गुठीका थकालीले बाटो देखाउने चलन चल्यो । बाटो देखाउँदा सिंहिनीलाई आफ्नो गुठीमा प्रवेश गराउन सके नवदुर्गा नाच न्हुछें गुठियारले नै सञ्चालन गर्न पाउने किंवदन्ती छ । त्यो बलिको कथाले अझै मान्छेहरू १२ वर्षे जात्रामा ठेचो आउन डराउँछन् । अभिलेखहरूमा भेटिन्छ, अंशुवर्मा (सातौं शताब्दी) भन्दा पहिलाका राजा शिवदेवले चैतको कुनै दिन वत्सला देवीलाई प्रत्येक वर्ष नरबलि दिने चलन चलाएका थिए । र, सूर्यवंशी राजा शिवदेवका पालामा सर्वप्रथम नवदुर्गा पूजामा नरबलिको चलन चल्यो ।

भद्रकाली खड्ग सिद्धि नाच, पचली भैरव, नरदेवी, दी प्याँख (देवी नाच), कीर्तिपुरको बाघ भैरव, भक्तपुरको नवदुर्गा, बोडेको नीलबाराही, ललितपुरको हरिसिद्धि भवानी देवी, खोकनाको रुद्रायणीमा नाचकै १२ वर्षे जात्रा मनाइन्छ । उपत्यकाका अधिकांश देवी नाच मालीहरूले नै सञ्चालन गर्छन् ।

https://ekantipur.com/koseli/2022/07/23/16585430519088996.html


Tuesday, November 28, 2023

गुरुमार्पाको टुँडिखेल कथा

 मल्ल के. सुन्दर

आख्यान भन्छ, टुँडिखेल गुरुमार्पाको हो । हरेक फागुपूर्णिमा (होली) को रात एक मुरी चामलको भात र सिंगो राँगाको परिकार टुँडिखेलको एक्लो रुखमुनिका अदृश्य गुरुमार्पालाई अर्पण गरिन्छ । तर, सत्ता र सेना टुँडिखेलका ‘रक्षक’ गुरुमार्पा लखेट्न उद्यत छन् । रैथानेहरुको प्रश्न छ– कसको हो टुँडिखेल ?
भीमसेन थापाले सांस्कृतिक सम्पदा मासेर धराहरा उठाए, लगनमा विहार भत्काएर सिलखाना दरबार बनाए

गायब टुँडिखेल
काठमाडौं शान्तिपार्क, दक्षिणतिर भोटाहिटी भएर बागबजार जाने मूलबाटोसँगैको खुला ठाउँ शंखधर पार्क हो । राजाको शासनमा त्यसलाई रत्नपार्क भनिन्थ्यो । सँगै जोडिएको चउरलाई खुलामञ्च बनाइएको छ । त्यसभन्दा पर अलि फराकिलो ठाउँ सैनिक मञ्च बन्यो । सहिदगेट सडकपारिको सिंगो भूमि नेपाली सेनाको एकलौटी अधीनस्थ क्षेत्र भयो । सेनाको मुख्यालय यसै परिसरमा खडा गरिएको छ । आखिर, कहाँ छ टुँडिखेल ?

गुरुमार्पाको टुँडिखेल कथा

सर्जनका रूपमा उपत्यकामा रहेका बेलायती हेनरी अम्ब्रसे आय्लफिल्डले सन् १८५० तिर रानीपोखरीदेखि दक्षिण हाल दशरथ रंगशाला त्रिपुरेश्वरसम्म फैलिएको टुँडिखेलको तेलचित्र बनाएका थिए, बेलायती रेसिडेन्सीका लागि । उनीभन्दा एक शताब्दीअघि सन् १७२० मा तिब्बतबाट काठमाडौं भएर भारत पुगेका इटालीका पादरी लिप्पोलिट्टोले पनि आफ्नो यात्रा वृत्तान्तमा टुँडिखेलको खुला क्षेत्रफलबारे उल्लेख गरेका थिए । उनको अनुमानमा त्यतिखेरको टुँडिखेल उत्तरबाट दक्षिणसम्म लगभग तीन माइल लम्बाइ फैलिएको थियो । तर, अहिले न त्यो विशाल स्वरूप रहिरह्यो, न टुँडिखेल टुँडिखेलको रूपमा रह्यो । वर्तमानसम्म आइपुग्दा टुँडिखेल हरायो ।

अतिक्रमण कथा

भीमसेन थापा जनरल बनेपछि उनले रैथानेहरूको बौद्ध धार्मिक केन्द्र गणविहार तथा सांस्कृतिक सम्पदाहरू मासेर धराहरा उठाए, लगनमा विहार भत्काएर आफ्नो दरबार सिलखाना बनाए । त्यसै क्रममा सँगैको खुला चउर टुँडिखेललाई सैनिक छाउनी बनाए । पछि जंगबहादुरले पनि त्यसैलाई निरन्तरता दिँदै विश्वयुद्धका लागि गोरखाली जवानहरू छनोट गर्न र प्रशिक्षणका लागि टुँडिखेलमा सैनिक परेड गराए । टुँडिखेलमाथि शासकबाट भएका अतिक्रमणका आरम्भ थिए ती ।

टुँडिखेल पूर्वतिरको एकछेउको खरीको बोटमा संगमरमरले सजाइएको चौतारो बनाएर त्यसको वरपर विश्वयुद्धमा वीरगति प्राप्त भिक्टोरिया क्रससहित सम्मानित गोरखाली सैनिकका मूर्तिहरू ठड्याएर राणा शासकले त्यसलाई सैनिकीकरण गर्ने कामको थालनी गरिसकेका थिए । पछि खरीको बोटको चौतारी राणा शासकहरूको औपचारिक घोषणाको थलो बन्यो । करिया मुक्तिको घोषणा पनि श्री ३ चन्द्रशमशेरले यही चौतारीमा उभिएर गरेका थिए ।

नयाँ सडक ढोकासँगै हाल नेपाल वायुसेवा निगमको भवन भएको ठाउँमा उत्तरबाट दक्षिणतिर लाम लगाएर सैनिक ब्यारेकहरू उठाइए । केही समयपछि टुँडिखेलकै दक्षिणी हिस्सालाई रंगशालातिर सैनिक प्रशिक्षणका लागि तारो हान्ने अभ्यास केन्द्रमा परिणत गरियो । आवास क्षेत्रबीच बन्दुक पड्काउँदै सैनिक अभ्यास गर्दा त्यसबाट पर्ने मानसिक असर र मानवीय क्षतिको अवस्थाबारे सेनालाई चिन्ता थिएन । बरु, सैनिक अभ्यासको सहजताका लागि नागरिकको स्वतन्त्र हिँडडुलमाथि नियन्त्रण गरिन्थ्यो । तारो हान्ने समय सदैव टुँडिखेल निषेधित क्षेत्र बन्थ्यो । सैनिक–प्रहरीले टुँडिखेलमा पाइला टेक्ने नागरिकलाई लौरो बोकेर लखेट्थे, भेट्टाए लगेर थुनामा हाल्थे ।

महेन्द्रको निरंकुश राजनीतिक कदमप्रति अनुमोदनस्वरूप बेलायत सरकारका तर्फबाट महारानी एलिजाबेथ द्वितीयाको राजकीय भ्रमण भएको थियो । उनकै स्वागत–सम्मानमा उपत्यका सजाउने क्रममा टुँडिखेललाई बारभित्र खुम्च्याइयो । त्यहाँ ढोकाहरू उठाइए । वाग्मती अञ्चलाधीशको सनकमा खुला टुँडिखेल खण्डित गरियो । हेर्दाहेर्दै टुँडिखेल रत्नपार्क, खुलामञ्च अनि शाही सैनिक मञ्चका रूपमा अतिक्रमित भयो । टुँडिखेल टुँडिखेलकै रूपमा रहेन ।

शाही सैनिक मञ्च बनेपछि सेनाले टुँडिखेललाई आफ्नो अधीनस्थ क्षेत्रकै रूपमा बुझ्यो, त्यसैखाले व्यवहार गर्दै लग्यो । सेनाले नागरिकका लागि टुँडिखेलभित्र पाइला टेक्न पाउने र नपाउने समय तालिका तोक्न थाल्यो ।

टुँडिखेलको दक्षिणतिर रंगशालासम्म चर्चिएको मैदानलाई त सेनाले आफ्नो बपौतिकै चार किल्ला ठान्यो । सेनाले खुला मैदान मासेर सैनिक मुख्यालयको संरचना मात्र बनाएन, स्थानीय निकायसँग लिनुपर्ने अनुमतिसमेत नलिई अनियन्त्रित निर्माण कार्य

गरिरह्यो । सार्वजनिक थलोमा अनावश्यक भौतिक संरचना ठड्याएर त्यसलाई व्यापारिक प्रयोजनमा प्रयोग गरिरह्यो । एक अर्थर्मा सत्ता र सैनिकको अतिक्रमणमा टुँडिखेल मासियो ।

नागरिक चासो

टुँडिखेलमाथिको अतिक्रमणले सीमा नाघेको छ । तसर्थ नागरिक अभियन्ताहरू सामूहिक चिन्ता जाहेर गर्दै यसको संरक्षणका लागि सडकमा आए । गएको फागुन ७ गते बृहत् नागरिक आन्दोलनका तर्फबाट सार्वजनिक नारा उठाए– टुँडिखेल कसको ? अभियन्ताहरूको सामूहिक बुझाइ छ, टुँडिखेल नागरिकको हो । त्यसैले त्यतिखेर टुँडिखेलवरपर प्रदर्शन गर्दै नारा घन्काए– टुँडिखेल नागरिकको हो ! फुटपाथे पसलेहरूको हूलहुज्जत, बसपार्कको तमासा अनि निर्माण कम्पनीहरूको बसाइले टुँडिखेलको अस्मितामाथि व्यंग्य गरिरहेको थियो । स्वाभाविक हो, यस्तोमा सबैको मनमा प्रश्न उठेको छ– टुँडिखेल कहाँ छ ? कसको हो टुँडिखेल ?

सम्पदा संगम

टुँडिखेल केवल मैदान होइन । लामो लोकआख्यानसँग गाँसिएको यो सम्पदाको संगम हो । मूर्त सम्पदाहरू भद्रकाली, बज्रवीर महांकाल, संकटा तथा द्वैमाजुको आराध्यस्थल टुँडिखेल परिसरकै अंग हुन् । टेबहालको लिच्छविकालीन बौद्धचैत्य पनि यहीं छ । सुन्धाराको अतिरिक्त यस मैदानवरपर थुप्रै ढुंगेधाराबाट पानी बहन्थ्यो । विभू बर्माद्वारा निर्मित सम्वत् ४५ अंकित कलात्मक ढुंगेधारा टुँडिखेलकै अंश थियो ।

अक्षय तृतीयाका दिन आरम्भ भई कुमारी षष्ठीका दिन सम्पन्न हुने रैथानेहरूको देवाली पूजाको स्थल यही टुँडिखेलको खुला स्थान हो । नगरवरपरको हजारौं परिवारका देवाली पूजाका मूर्तिहरू टुँडिखेलवरपर सजाइन्थे । सेनाको कब्जापछि त्यो अमूर्त संस्कार–संस्कृति अब लोप भयो ।

चैत्र कृष्णचतुर्दशीबाट काठमाडौंमा मनाइने पाहाँचह्रे पर्व मूलतः भद्रकाली र टुँडिखेलसँग सम्बन्धित जात्रा हो । औंसीको अपराह्न घोडा दौडाएर मनाइने जात्रा मूलतः टुँडिखेल केन्द्रित हो । लिच्छविहरूको नेपालमण्डल आगमनभन्दा धेरैअघिदेखि यो जात्रा मनाइन्थ्यो । टुँडिखेलको माथिल्लो भागदेखि पुच्छारसम्म हुने यो दौडमा घोडाको रफ्तार जति तीव्र हुन्थ्यो, त्यही गतिमा मुलुकमा सहकाल हुने स्थानीय आस्था थियो । धार्मिक–सांस्कृतिक रूपमा जात्राको यति महत्त्व थियो कि आराध्यदेवी कुमारी स्वयं जात्रा अवलोकन गर्न उपस्थित हुन्थिन् । दुःखको कुरा, जसरी टुँडिखेलको स्वामित्व अपहरणमा पर्‍यो, त्यसैगरी समुदायस्तरको त्यो संस्कृति पनि सेनाले बलात् कब्जा गर्‍यो । अहिले यसलाई घोडेजात्राको विकृत अर्थमा मनोरञ्जन र खेल तमासामा रूपान्तरण गरियो ।

ऐतिहासिक पाटो

थुप्रै ऐतिहासिक प्रसंगमा टुँडिखेलको चर्चा पाइन्छ । तर, यसको इतिहास–आरम्भ कहाँबाट भयो, त्यसको केही लिखत भेटिन्न । टुँडिखेल अर्थात् तिनख्यः नामकरण सम्बन्धमा पनि फरक–फरक कथन छन् । पं. बद्रीरत्न बज्राचार्यका अनुसार, वरपर धेरै रूखबिरुवा भई सीमसार क्षेत्रका रूपमा ओसिलो भएकाले स्थानीय भाषाबाट तुं ख्यः अर्थात् भास्सिने चउर भनिएको हो, त्यसैबाट तुंख्यः, टुँडिखेल नाम रहन गयो ।

विशेषतः काठमाडौंको सवलबहाल (मन्त्रसिद्धि विहार) का बज्राचार्यहरू टुँडिखेललाई आगं चपाः अर्थात् साधनागारका रूपमा लिन्छन् । त्यसै बहालका एक सिद्ध शाश्वत बज्रले नै सिद्धिबलबाट बज्रवीर महांकाललाई तल झारेर टुँडिखेल परिसरमा प्रतिस्थापना गरेका हुन् भनिन्छ । इतिहासविद् डा. गौतमबज्र बज्राचार्यको मत छ, नेवार भाषामा तु शब्दको अर्थ पूर्व दिशा हो, कान्तिपुर नगरको पूर्व दिशामा रहेको खुला मैदान भएकाले नै तुंख्यः भनिएको हो । एकथरी बौद्धहरू दाबी गर्छन्– हाल वायुसेवा निगम भवनको दक्षिणमा रहेको ठूलो रत्नत्रयायको चैत्य छ, सोही त्रिरत्नबाटै अपभ्रंश हुँदै तिनख्यः हुन पुगेको हो ।

केशचन्द्र, गुरुमार्पा र टुँडिखेल

संस्कृति–सम्पदाको समृद्धिसँग जोडिएर राजा भाष्करदेवको प्रसंग धेरै ठाउँमा आउँछ । त्योमध्ये पाटनको क्वाःबहाल अर्थात् हिरण्यवर्ण विहार (गोल्डेन टेम्पल) प्रमुख हो । सुन्दर, आकर्षक, कलात्मक भएकाले यो विहार विश्वमै प्रख्यात छ । भाष्करदेवले बनाएकाले यसलाई भाष्करवर्माकृत महाविहार पनि भनिन्छ । वंशावलीअनुसार यो विहार एघारौं शताब्दीको हो ।

उनैले काठमाडौंमा अर्को एक आकर्षक बौद्धविहार बनाउन लगाए, जुन कालान्तरमा इटुंबहालको रूपमा चिनियो । विशेषतः खुला प्रांगणका कारण पनि यो चर्चित छ । इतिहासकारहरूका अनुसार, भाष्करदेवले मूलतः सैन्य उद्देश्यबाट यस विहार बनाउन लगाएका थिए । यसलाई सैन्य किल्लाका रूपमा प्रयोग गरिएको थियो भनिन्छ । भाष्करदेव कुनै भयानक रोग लागेर अल्पायुमै बिते । कसैले उनी निःसन्तान थिए भनेका छन्, कतिपयले केशचन्द्र उनकै छोरा हुन् भन्छन् । भाष्करदेवले काठमाडौंमा बनाएको विहार र केशचन्द्रको गहिरो सम्बन्ध छ । कालान्तरमा भाष्करदेवबाट निर्मित विहार जीर्ण भएपछि यिनै केशचन्द्रले त्यसको पुनर्निर्माण गरे भनिन्छ । तसर्थ उनकै नामबाट इटुंबहाललाई भाष्करदेव संस्कारित केशचन्द्र परावर्त महाविहार भनियो ।

केशचन्द्र सम्पन्न थिए र जुवाडे पनि । जुवा–लतमा भएभरको सम्पत्ति उडाए । पछि धनआर्जनका लागि भोटतिर लागे, फेरि धनाढ्य बने । आगलागीबाट ध्वस्त बनेको भाष्करदेव संस्कारित इटुंबहालको उनले पुनर्निर्माण गराए, जुन अहिले केशचन्द्र परावर्त महाविहारको नामबाट चिनिन्छ ।

स्वदेश फर्कंदा केशचन्द्रले भारी बोकाउन लगाएकामध्ये एक जना निकै बलिया व्यक्तिलाई सहयोगीका रूपमा घरमै राखे, तिनी थिए– गुरुमार्पा । गुरुमार्पा नरभक्षी थिए । उनी छरछिमेकका बालबच्चा चोरर खान पल्किए । नगरवासीको चर्को गुनासोपछि गुरुमार्पालाई मानवबस्ती बाहिर पठाउन केशचन्द्र बाध्य भए । तर, एउटा सहमति गरियो– नगरबस्तीबाहिर खुला स्थानमा गुरुमार्पाको बासस्थानको व्यवस्था गरिने र प्राणरक्षाका लागि जाँड, रक्सी, मासुसहित भरपेट दालभात खुवाउने । सोही सहमतिअनुसार गुरुमार्पाले आफ्ना लागि पाएको बासस्थान थियो– टुँडिखेलको खुला मैदान । आख्यान तथा रैथाने संस्कृति भन्छ, टुँडिखेल गुरुमार्पाको आश्रयस्थल हो । टुँडिखेल पूर्वतिर खडा एक्लो रूख गुरुमार्पाको बासस्थानको अर्थमा सांकेतिक रूपमा आज पनि संरक्षित छ ।

काठमाडौं, किलागलका किसानहरू बर्सेनि एउटा सांस्कृतिक पर्वका रूपमा गुरुमार्पालाई सम्झिन्छन् । कुनै कालखण्डमा गरिएको सहमतिको पालनास्वरूप केशचन्द्र विहारछेउको भूतुक्यबमा सिंगै राँगाको शरीरको विभिन्न अंगबाट ‘त्यापा जो’ अर्थात् चौरासी व्यञ्जन तयार पारिन्छ । एक मुरी चामलको भात पकाइन्छ । चोयाको ठूलो ढाकरमा एकातिर पन्ध्र पाथीको भात र अर्कोतिर सिंगो राँगोको मासुको परिकार तथा बाँकी पाँच पाथी चामलको भारी बनाएर एकै जनालाई बोक्न लगाइन्छ । बाजागाजासहितको किसानको टोली त्यो भारी कतै नबिसाई सिधै नयाँसडक ढोकाछेउ पुग्छ । यो सांस्कृतिक परम्परा मध्यरातमा सम्पन्न हुन्छ । भात र मासुका परिकार पहिले त्यहाँ अवस्थित गणेशलाई चढाइसकेपछि टोली सीधै टुँडिखेल छिर्छ र त्यही एक्लो रूखमुनि पुगेर एक मुरी चामलको भात र सिंगो राँगाको परिकार गुरुमार्पालाई अर्पण गरिन्छ ।

प्रत्येक वर्ष फागुपूर्णिमाको रात गुरुमार्पालाई यसरी नै सम्झने काम आजपर्यन्त हुँदै आएको छ । टुँडिखेल गुरुमार्पाकै हो भन्ने सहमति आज पनि रैथानेहरूले पालना गरिरहेका छन् । तर, सत्ता र सेना टुँडिखेलबाट गुरुमार्पालाई लखेट्न उद्यत छन् । अमूर्त संस्कृति र सम्पदा सधैंका लागि निम्ट्यान पार्न सत्ता उद्यत छ । यस्तोमा जनस्तरबाट प्रश्न उठछ– आखिर कसको हो टुँडिखेल ?

https://ekantipur.com/koseli/2021/03/27/161681258421512315.html

पलि स्वां, अजू स्वां, च स्वां

 प्रशान्त माली

ललितपुर ठेचोमा नवदुर्गा भवानी देवी नाचको १२ वर्षे जात्रा चलिरहेको छ । ०७९ सालभरि चल्ने जात्रा अवधिभरि विभिन्न २८ पर्वपूजा चलाउनुपर्छ । प्रत्येक पूजामा फूलको विशेष महत्त्व छ । यहाँ जात्रा, पर्व र फूलबीचको सम्बन्धमाथि प्रकाश पार्ने जमर्को गरिनेछ ।

पलि स्वां, अजू स्वां, च स्वां

विजयादशमीका दिन ठेचोको नवदुर्गा गण पाटन दरबार क्षेत्र पुग्छ । र, गणले लिच्छवि राजा मानदेवका इष्टदेवता मनमानेश्वरी देवी (पुरानो तलेजु) लाई भैरव, काली र बाराहीद्वारा नृत्यसहित फूलमाला चढाउँछ । उक्त माला खः तथा मूः नामक फूलबाट उनिन्छ, जुन लेले टीकाभैरवस्थित वनबाट ल्याइन्छ । त्यसरी खड्ग जात्राका दिन चढाएको फूल जनैपूर्णिमाका लागि विशेष मानिन्छ ।

कुम्भेश्वरका पुजारीहरू गणले चढाएको त्यो फूलमाला सुकाएर धूलो बनाउँछन् । र, जनैपूर्णिमा कुम्भेश्वरमा मेला भर्न आएका भक्तजनलाई पहेँलो, रातो कपडामा त्यो धूलो पोको पारेर जनैसँगै हातमा बाँधिदिन्छन् । त्यसदिन जनै बाँध्ने भक्तजनको घुइँचो लाग्छ ।

भनिन्छ, मनमानेश्वरी देवी भगवतीकी रूप हुन् अनि भगवतीले नवदुर्गा गणलाई साथै लिएर दैत्यमाथि विजय प्राप्त गरेकी हुन् । त्यसैले विजयदशमीका दिन भैरव, काली र बाराहीलाई फूलमाला चढाएर बधाई दिने गरिन्छ । कुम्भेश्वरका पुजारी माधवश्याम शर्मा भन्छन्, ‘प्राचीनकालमा उपत्यकाका माली जाति तन्त्रविद्यामा निपुण थिए । अहिले पनि ठेचो, धापाखेलमा तन्त्रविद्या जान्नेहरू बाँकी छन् । नेपाल भाषामा ‘गथु’ भनिने माली जातिलाई तान्त्रिक देवताका अंश मानिन्छ । यस जातिको शरीरमा चाँडै देवता चढ्ने मान्यता छ । त्यसैले नवदुर्गा देवगणहरूले उनेको माला तन्त्रसाधना गरी हातमा बाँधे दुःखकष्ट, रोगव्याधि, बाधा अड्चनबाट मुक्त हुने जनविश्वास छ ।’

नवदुर्गा नाच अहिलेसम्मै माली समुदायले नै सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ ।

नवदुर्गा मन्दिरमा अक्षयतृतीया, गठेमंगल, पञ्चदान, दसैं, तिहार र योमरीपूर्णिमामा विशेष पूजा हुन्छ । प्रत्येक पूजामा छुट्टाछुट्टै प्रजातिका फूल राखिन्छ ।

अक्षयतृतीयामा अजू स्वां भनिने जाइफलको फूल चढाइन्छ । नेपाल भाषामा अजू स्वांलाई यसरी व्याख्या गरिएको छ, ‘चैत्र महिनानिसें जेठ महिना तक ह्वइगु गणेद्यःया अतिकं यःगु धयातःगु चिचीफ्वःगु छताजि स्वां ।’ अर्थात् चैतदेखि जेठसम्म फुल्ने गणेश देवतालाई अति नै मन पर्ने भनिएको स–साना आकारको एक प्रकारको फूल हो यो । यो फूल पहेँलो रङको हुन्छ । पात जहिल्यै हरियो हुन्छ । र, यो फूलको बोट २ देखि ४ मिटरसम्म अग्लो हुन्छ ।

गठेमंगल, पञ्चदान र घटस्थापनामा क्रमशः पलि स्वां, च स्वां र नल्चा स्वां (जमरा) चढाउनुपर्छ । पलि स्वां पोखरीमा फुल्ने कमलको फूल हो । च स्वां भनेको चमेली फूल हो । नेपाल भाषामा यो फूलबारे भनिएको छ, ‘तसकं ह्वालाह्वाला बास वइगु चिचीफ्वःचागु तुयूगु स्वां ।’ अर्थात् जाडोयाममा पुराना पात झर्ने यो वनस्पतिको धेरै बास्ना आउँछ ।

श्राद्धको अन्तिम बेला पितृको बिदा गर्दा यो फूल चढाइन्छ । यसलाई नाम लिन नहुने वनस्पति पनि भनिन्छ । यो फूल भीमरथारोहणका बेला पनि चढाइन्छ । म्हपूजा, कंगः अजिमाको पूजा र श्रद्धाञ्जली अर्पणमा पनि यो फूल चढ्दछ ।

योमरीपुन्ही जात्राका बेला चढाइने फूललाई लः स्वां भनिन्छ । नेपालीमा यसको नाम हो– लौठ सल्ला । रातो मत्स्येन्द्रनाथ, सेतो मत्स्येन्द्रनाथ, कीर्तिपुरको इन्द्रायणी देवी जात्रामा पनि यो फूल चढाउने परम्परा छ । ‘तान्त्रिक विधिपूर्वक पूजा गर्दा भूतप्रेत, ग्रहदशा पन्छाउन अनिवार्य रूपमा फूल राख्नुपर्ने धार्मिक मान्यता छ । नेपालमा पाइने कतिपय फूल पञ्चसुगन्ध (श्रीखण्ड, कस्तुरी, कुमकुम, केशरी, सुनपाती) आउने खालका पनि छन् । यी फूलले दिमागको नराम्रो तरङ्ग हटाउन मद्दत गर्छ,’ नवदुर्गा गुठीका नाइके भक्तलाल माली भन्छन्, ‘पुर्खाहरूले फूलको महत्त्व दर्साउन चाडपर्वसँग यसलाई जोडे । कतिपय वनस्पतिको नामसमेत अब त हराइसकेका छन् ।’

नवदुर्गा मन्दिरमा महाधूप बनाउन प्रयोग गरिने फूल, रातो मत्स्येन्द्रनाथ जात्रामा प्रयोग हुने मू स्वां (एक प्रकारको फूल) र पचली भैरव जात्रामा चढाइने कनाय् स्वां लोप हुने क्रममा छन् । ‘फूलको एउटा प्रजाति नै हराउनु भनेको केवल वनस्पति लोप हुनु होइन पुर्खाले हस्तान्तरण गरेर गएका संस्कृति–परम्परा पनि हराउनु हो । वनस्पतिमाथिका हाम्रा ज्ञान नाश हुनु हो,’ भक्तलाल भन्छन् ।

प्रत्येक १२ वर्षमा नाचिने काठमाडौंको भद्रकाली खड्गसिद्धि, पचलीभैरव, कीर्तिपुरको बाघभैरव र प्रत्येक वर्ष नचाइने भक्तपुरको नवदुर्गा नाचमा पनि अनेक प्रजातिका फूल चढाइन्छन् ।

https://ekantipur.com/koseli/2022/11/05/16676133561533799.html

Monday, November 27, 2023

जब बुंगद्यः कलशमा थुनिए

 मल्ल के. सुन्दर

प्राचीन आख्यान हुँदै हजारौं वर्षको यात्रापछि समन्वय र सहअस्तित्वका जीवन्त सम्पदा बनेका हुन्– वर्षा र सहकालका देवता रातो मच्छिन्द्रनाथ

ललितपुर जावलाखेलमा भोटो देखाइसकेपछि बुंगद्यः (रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा) सम्पन्न हुन्छ । कहीँ न कतै वर्षैभरि सांस्कृतिक गतिविधि भइरहने नेपालमण्डलभित्रको खास विशेषता हो– जात्रा–उत्सव । बुंगद्यः पनि तीमध्ये एक हो । तर, जब जात्राभित्रको रीति, परम्परा, व्यवस्था र आस्थाका आयामहरूको अध्ययन गरिन्छ, तब बुंगद्यः केवल एक उत्सव वा लोकव्यवहारमा मात्रै सीमित रहँदैन ।


लोकाख्यान र जनश्रुति

कामारुकापाक्षसम्म नेपालमण्डलका राजा नरेन्द्रदेवको नेतृत्वमा गरिएको जात्रा, त्यो टोलीमा संलग्न तान्त्रिक बन्धुदत्त, कृषक ललित ज्यापु र कर्कोट नागसम्बन्धी लोककथन सर्वविदितै छ, त्यसको पुनरोक्ति आवश्यक छैन । आख्यानिक कथनहरूमा अलौकिक प्रसंगको बाहुल्यता हुनु सामान्य नै हो । रातो मच्छिन्द्रनाथको नेपालसम्मको यात्रा विवरण पनि यो प्रवृत्तिबाट मुक्त छैन ।

रैथानेहरूको जीवन प्रक्रियाअन्तर्गत लामो समयदेखि संस्कृतिका रूपमा निरन्तर चलिआएको बुंगद्यः जात्रा प्राचीन आख्यानको विन्दुबाट वर्तमान आस्थाको तहसम्म विस्तारित भइसकेको छ । तसर्थ यस जात्रालाई सोही कोणबाट बुझ्नु आवश्यक छ ।

ऐतिहासिकता

‘श्री नरेन्द्रदेव वर्ष ३५ तस्य आचार्य बन्दुदत्त द्वयेन, श्री बुग्मलोकेश्वर भट्टारकस्य जात्रा कृता भवति ।।’ ‘गोपालराज वंशावली’ मा उल्लेख गरिएका यी पंक्तिले बुंगद्यः जात्राको ऐतिहासिकता पुष्टि गर्छ । बज्रयानीहरूको पवित्रग्रन्थ ‘स्वंयम्भुपुराण’ मा गरिएको वर्णन ‘अतित कलिवर्षेषु शून्य द्वन्द्व र साग्निषु, नेपाले विजये श्रीमानर्यावलोकितेश्वर लोकेश्वर’ को अर्थ हुन्छ– बुंगद्यः कलिगत वर्ष ३६०० मा नेपाल ल्याइएको हो । हाल ५१२४ कलिगत संवत्को हिसाबले त्यो १५२४ वर्षअघिको घटनाक्रम हो । तर, नरेन्द्रदेवको राज्यकाल (इस्वी ६४३–६७९) गणना गर्दा त्यो लगभग १३८० वर्षभन्दा पर देखिँदैन । करिब दुई सय वर्षपछि उनकै छैटौं पुस्ताका सन्तति वरदेव सत्तामा रहँदा रथयात्राको परम्परा चलेको थाहा हुन्छ लिखतहरूबाट । कर्णालीका शासक जयतारी मल्ल नेसं ४१० मा उपत्यका प्रवेशक्रममा बुंगमलोकेश्वर दर्शन गरेर फर्केको ऐतिहासिक सन्दर्भले त त्यस कालखण्डसम्म आइपुग्दा बुंगद्यः निकै प्रतिष्ठित भइसकेको बोध हुन्छ ।

बहुलआस्थाका साझा प्रतीक

मच्छिन्द्रनाथ कौलतन्त्रका मूल गुरु हुन् । नवनाथ भनिने हठ योगी र शैव मतमा पनि मच्छिन्द्रनाथको स्थान उच्च छ । तर, नेपाल उपत्यकाभित्रका रैथानेले बुंगद्यःलाई करुणामय, लोकेश्वर, अवलोकितेश्वर, पद्मपाणि आदि नामबाट बोधिसत्त्वको स्थानमा राखेका छन् । तिब्बतीहरूले त यिनलाई लुइपा, मीनपाजस्ता महासिद्धका अविभावकै ठान्छन् ।

वृष्टिदेव अर्थात् सहकालका देउता भनेर विशेषतः रोपाइँको सफलता र राम्रो उब्जनीको श्रेय यिनैलाई दिइन्छ । वैष्णवहरूका लागि बुंगद्यः नारायणकै प्रतिरूप हुन् । यिनको मुखाकृति रक्तवर्णको हुने हुँदा कतिपय प्रसंगमा विरञ्चिनारायणको रूपमा पनि वर्णन गरिएको छ ।

कामारुकापाक्षबाट नेपालमण्डलसम्म ल्याइपुर्‍याइएको रातो मच्छिन्द्रलाई यहाँका रैथानेले विविध धर्म, संस्कृति, आस्था र परम्पराका एक साझा अराध्यदेवको रूपमा प्रतिस्थापित गरे । बहुल धार्मिक आस्था, रीति, संस्कारबीच समन्वय र सहअस्तित्वको जीवन्त सम्पदाका रूपमा पनि निरन्तरता दिए ।

विशिष्ट सौन्दर्यचेत र शिल्प

समुदाय र व्यक्तिको उत्साह, उमंग, अन्तर्मनको खुसी अभिव्यक्त गर्ने एउटा सार्वजनिक अवसर हो– जात्रा, पर्व, मेला । यसका अनेकन् स्वरूप हुन सक्छन् । त्यसैले नाचगान, बाजागाजा, सांस्कृतिक गतिविधि, मनोरञ्जन जात्राको अनिवार्य पाटो हो । व्यक्तिलाई अनुवन्धित गर्न कुनै अलौकिक आख्यान पनि जात्रासँग गाँसिएकै हुन्छ । तन्त्रसिद्धिको बलमा कलशभित्र कब्जा गरी ल्याइएको थियो बुंगद्यः । यो साकार रूपमा नेपाल प्रवेश भएको थिएन । ललितपुर यम्पि विहारका आचार्य सुनयश्री मिश्रद्वारा योगसिद्धिबाट बुंगद्यःको आकृतिको अनुभूत गरिएअनुसार रातो मुखाकृतिको बुंगद्यःको प्रतिमूर्ति तयार गरियो । अनि त्यही मूर्तिमाथि भक्तजनको सहज पँहुच होस् भनेर रथजात्रा सुरु गरियो । सामान्य बुझाइमा श्रम तथा सामग्रीहरूको व्यवस्थापन हो– रथ निर्माण । त्यसमा सीप, प्रविधि र ज्ञानको उत्तिकै खाँचो हुन्छ । किला, काँटाबिनाको त्यो विशाल बुंगद्यः रथको आकृतिबाटै प्रविधि, शिल्प र क्षमताको सहज बोध हुन्छ । तर, त्योभन्दा महत्त्वपूर्ण पाटो हो– स्थापित संस्कृतिजन्य र आस्थागत भावनालाई सौन्दर्यचेतसहितको भौतिक स्वरूपमा रूपान्तरण गर्ने कलाकारिता, शिल्प र क्षमता ।

उचाइ ३२ हात, चौडाइ ३२ हात, रथको भौतिक आकारको त्यो केवल गणितीय नाप होइन, सांस्कृतिक मान्यताअनुसार ३२ लक्षणले युक्त सिद्धान्तको प्रतीकात्मक बोधगम्य प्रयास पनि हो । रथको धरातलीय आधार ती भीमकाय काठे पांग्राका वृत्त पनि त्यसै मान्यतामा बत्तीसहाते नै छन् । बौद्ध महापण्डित हेमराज शाक्यअनुसार, बुंगद्यः रथको वास्तु संरचना मूलतः बज्रयानी षडाक्षरी बीजमन्त्र ‘ॐयँरँवँलँसुँ’ सिद्धान्तअनुरूप छ । प्रथम बीज अक्षर ॐ ब्रह्माडमण्डल हो, जहाँ रथ खडा गरिन्छ । यँकार वायु र त्यसैको भौतिक आकृति हो गोलाकार रथको चार पांग्रा । रँ बीज अक्षरले अग्निमण्डल बोध गराउँछ, जसको प्रतीकस्वरूप ज्वालायुक्त त्रिनेत्र हो, जुन पांग्रामा अंकित छ । वँकार बीज अक्षरले जलमण्डलको बोध गराउँछ, कर्कोटनाग जो जलाधिपति हुन तसर्थ उनलाई अग्रभागमा घःमाःको स्थान दिइएको छ । सोही जलमण्डलबाट उत्पत्ति भएको भूमण्डलको अर्थमा चार मोहदायुक्त रथ खडा गरिन्छ । अनि त्यसमाथि सुँकार बीज अर्थात् सुमेरुमण्डलको अर्थमा बत्तीसहाते रथ बनाइन्छ । शिखर शैलीमा उभ्याइएको रथ यथार्थमा महायानी बौद्ध आस्थाको त्रियोदशभुवन हो अनि त्यसको माथिल्लो स्थान तुषिता भुवन । त्यसैले रथको त्यस शीर्षभागमा सहस्त्र पत्रयुक्त कमल अर्थात् ग्वाराबाय्म्वःमा अमिताम बुद्ध राखिन्छ ।

आधारस्तम्भका रूपमा दुई/दुईवटा गरी बाँधिएका गथांमुग– चार खाँबो अर्थात् आठवटा बौद्ध दर्शनका मूल आधार आर्यअष्टाङ्गिक मार्गका प्रतीकका अर्थमा छन् । त्यसैगरी बुंगद्यः मूर्ति राखिने रथको मुख्यस्थानको चारतिर फर्किएका द्वार पनि स्मृतिज्ञान– चत्तुस्मृत्युपस्थान – काया, वेदना, चित्त र धर्मानुस्मृत्युस्थानलाई बोध गराउने कलात्मक प्रस्तुति हुन् । त्यस वरपर सजाइएका सात–सातवटा स्वर्ण हंस ब्रह्मा, गरुड विष्णु, वृष महेश्वर, वायुपंखी घोडा सूर्यलाई बोध गराउने कलात्मक अभिव्यक्ति हुन् । अनि चारतिरका आठवटा वायुपंखी सिंह स्वयं बुंगमलोकेश्वर हुन् । त्यस्तै रथयात्रालाई बिनाविघ्न सम्पन्न गराउने रक्षकका प्रतिरूप चारवटा पांग्राहरू क्रमशः हलसिद्धि, लुप्तहास, लुन्दी र कुन्दी भैरव मानिन्छ ।

माथिदेखि तलसम्म हरियो पानीफूलबाट ढाकिएको शिखर शैलीको रथ एक अर्थमा पर्वत माला हो भने त्यसको अग्रभागमा गजुरदेखि घःमाःसम्म सजाइएका पताः त्यसै पर्वत मालाबाट बग्दै गरेको पवित्र झरना । आस्था, विश्वास, परम्परा र संस्कारको भावनात्मक तथा अमूर्त पक्षलाई यसरी कलात्मक शैलीमा मूर्त अभिव्यक्ति दिन सक्ने गुण वास्तविक अर्थमा विशिष्ट सौन्दर्यचेत र शिल्प क्षमता हो, जुन बुंगद्यःको रथको वास्तुशैलीले पुष्टि गर्छ ।

समुदाय–सहभागिता र दायित्वबोध

जात्रा हो– हेर्ने, रमाउने र रमिते बन्नेको कमी हुँदैन । तर, बुंगद्यः जात्राजस्ता अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदा जीवन्त राख्दा रैथानेहरूमा विद्यमान सांस्कृतिक दायित्वबोध र सामूहिक सहभागिताको परम्परा पनि उजागर हुन्छ । जात्रापूर्व रथ निर्माणार्थ बुंगमती ख्वय्चागांका ब्वसीँ थरका किसानहरूले जंगलबाट आवश्यक काठको चाँजोपाँजो गरिसक्छन् । दुई साताअगावै हाम्वः थरका मानिसहरू रथ बनाउने ठाउँको सीमांकन गर्न काठको किलो गाड्छन् । त्यसैलाई संकेत मानेर वाराही थरका किसानहरू त्यहाँ रथ बनाउन सुरु गर्छन् । भैरबको प्रतीक चार पांग्रामा त्रिनेत्र लेख्ने जिम्मेवारी पुं चित्रकारले निर्वाह गर्छन् । अन्तिम चरणमा माथिदेखि तलसम्म रथलाई जलफूलले सजाउने काम भने यँवाहरूको काँधमा पर्छ । यस अतिरिक्त यँवाहरूले नै रथमा वेतले कस्ने, रथ तान्न डोरी बटार्ने काम गर्नुपर्छ ।

बुंगद्यःको रथारोहण पूर्व सम्पन्न गरिने जलअभिषेक–महास्नान न्हवं पश्चात् मूर्तिको मुखाकृतिको मर्मत र रंगरोगन भने नेकू जातका मानिसहरूले भ्याइसकेका हुन्छन् । रथयात्रा हाँक्ने काम भने ललितपुरकै हिन्दु सम्प्रदायी ‘सेसे बाज्या’ भनेर चिनिने राजोपाध्यायहरूले गर्छन् । रथको गति नियन्त्रणको भूमिका घःकू थरका व्यक्तिहरूलाई दिइएको छ ।

पुजारीको जिम्मा भने बुंगमतीका शाक्यहरू र तान्त्रिक आचार्य बन्धुदत्तका सन्ततिका प्रतिनिधिका रूपमा काठमाडौंका बज्राचार्यहरू पानेजु पदमा हुन्छन् ।

अनौठो र फरक प्रचलन

मूर्ति एउटै, तर तिनको प्रतिस्थापना दुई स्थानका मन्दिरभित्र गरिनुपर्ने बुंगद्यःसम्बन्धी रीति आफैंमा अनौठो छ । सूर्य दक्षिणयाणि हुँदा ललितपुर, तःबहालस्थित मन्दिरमा र उत्तरयाणी हुँदा बुंगमतीको मन्दिरमा छ–छ महिना राखेर पूजाको व्यवस्था गरिनुपर्ने प्रचलन सम्भवत अन्यत्र छैन । वैशाख कृष्ण प्रतिपदा (चउलागाः १) का दिन लगनखेल दबुलीमा बुंगद्यःको न्हवं कलशाभिषेक–जलसिंचलन बौद्धतन्त्र विधिअनुसार भव्य रूपमा सम्पन्न गरिन्छ । तर, यस विधि परम्पराको अन्तर्य भने बुंगद्यः–रातो मच्छिन्द्रनाथको आयु संस्कार त्याग अर्थात् मृत्यु हुनु हो । तसर्थ अभिषेक कर्म सम्पन्नपछि स्थानीय परम्पराअनुसार बाजासहित बुंगद्यःको मूर्तिलाई छोपछाप गरेर शवयात्रा नै गरिन्छ ।

यद्यपि कलशाभिषेकपूर्व नै बुंगद्यःको मूर्तिबाट जीवन्यास विधिबाट हंस उतारिन्छ र त्यसलाई एउटा पवित्र ब्रह्म कलश (ब्रह्मक्वं) भित्र स्थानान्तरण गरिसकिएको हुन्छ । दुई सातासम्म गुह्यस्थानमा सुरक्षित राखिएको सोही ब्रह्मक्वंबाट चैत्र शुक्ल पूर्णिमा (चउलाथ्व १५) का दिन मध्यरातमा बौद्ध तन्त्र विधिअनुसार बुंगद्यःको हंस निकालिन्छ र मूर्तिमा जीवनन्यास गरेर पुनःर्जीवन दिइन्छ ।

बोधिसत्त्वहरू पारमिता गुणबाट निर्वाणको अवस्थामा पुगिसकेको भए पनि आयु संस्कार त्याग नगरी जगत् कल्याणका लागि फेरि लौकिक जीवनमै फर्केर आउँछन् भन्ने महायानी बौद्धहरूमा जुन दार्शनिक मत छ, त्यसैको लाक्षणिक अर्थमा प्रत्येक वर्ष बुंगद्यःको यसरी न्हवं अनि जीवनन्यास गरिन्छ । यथार्थमा बुंगद्यः पुरुष चरित्र हो । फेरि पनि न्हवंपछिको नवजीवन प्रवेशको बुझाइमा एक नवजातक छोरा र छोरीको रूपमा दुवैखाले दश कर्म पनि गरिन्छ ।

साह्रै अनौठो कुरा हो, भोटो जात्रापछि बुंगद्यःको मूर्ति साँझको समयमा बुंगमती फर्काउँदा बुंगमतीका जनसमुदायले छ्वाली र परालको राँको बालेर वातावरणलाई कोलाहल र आतंकपूर्ण बनाउँछन् । भनिन्छ, कामरूपबाट राक्षसगणहरू लुकीछिपी आउन सक्ने र मच्छिन्द्रनाथलाई लुटेर लैजा सक्ने आशंकामा सतर्कताका लागि यस्तो व्यवहार गरिएको हो । तर, त्योभन्दा पनि विचित्र नख्खु खोलापारि पुगेदेखि बुंगमती प्रवेश नहुँदासम्म सहभागी ‘कै भौ’ भनेर समवेत उच्चारण गर्छन् र पुरुषहरू अत्यन्तै अश्लील गाली बक्दै जान्छन् । बुंगमती पुग्दानपुग्दै त्यहाँका महिलाहरू बुंगद्यःलाई अवरोध गर्दछन् अनि लाञ्छना लगाउँछन्– ‘जात्राभरि कहाँकहाँ कताकता गएको होला, कोकोसंग संगत गरेको होला, बुंगमती नगरमा तिमीलाई प्रवेश छैन ।’ अनि प्रचलनअनुसार, बुंगद्यःको प्रतिनिधिस्वरूप पानेजुहरूले क्षमायाचना गरेपछि मात्र मन्दिरभित्र मूर्ति पस्न दिइन्छ ।

ललितपुर नगर परिसरमा मनाइने भए पनि यसलाई उपत्यकाभित्रका सबै समुदायको साझा पर्व हो भन्ने बोध गराउन पुल्चोकबाट गाःबहालसम्मको पहिलो दिनको जात्रालाई कान्तिपुरवासीहरूको जात्रा मानिन्छ । त्यसपछि नुगःसम्म तानिने रथ यात्रालाई भक्तपुरवासीका नाममा समर्पित गरिन्छ । तेस्रो दिन लगनखेलसम्मको यात्राको अंश मात्रै ललितपुरवासीका लागि हो । सबैभन्दा पछिल्लो जाउलाखेलसम्मको रथयात्रा कीर्तिपुर र त्यस वरपरका सात गाउँलेका लागि भनेर मानिन्छ । सबैको अपन्वत्व स्थापित गराउने यस जात्राको यी प्रचलन उल्लेख्य छ ।

...

हजार वर्षभन्दा लामो समयदेखि निरन्तरता पाइरहेको यो सम्पदा/संस्कृतिको अन्तर्य, आशय, मूल्य र मान्यता आजका लागि पनि अनुकरणीय तथा स्तुत्य छ । त्यो हो धार्मिक, आस्थागत बहुलतामा समन्वय, सहअस्तित्व र सहकार्यको सामाजिक भावना । अनि सार्वजनिक परम्परा, संस्कृति, रीति र सम्पदाको सवालमा समुदायगत दायित्वबोध र जिम्मेवारी निर्वाहमा प्रतिबद्धताको जीवन्तता ।

यस जात्राले स्थापित गरेको सबैभन्दा सुन्दर, प्रशंसनीय आदर्श हो– देसवासी र मुलुकलाई विपद् पर्दा बुंगद्यः ल्याउन कामारूपसम्मको अति कठोर यात्राको अगुवाइमा तत्कालीन शासक नरेन्द्रदेव आफैं अघि सरे, बन्धुदत्त आचार्यजस्ता बौद्धिक व्यक्तित्वको निर्णायक भूमिका रह्यो । अनि श्रमिक वर्गको रथंचक्र/ललित ज्यापूको सहभागिता र तत्कालीन सामाजिक मूलप्रवाहबाहिरको कर्कोटनागसमेतको समावेश आवश्यक ठानियो । त्यही सहकार्य र साझा प्रयासबाटै नेपाल राष्ट्रको संकटमोचन भयो । यो कार्यशैली, भावना र आदर्श आजको नेपालका लागि पनि उत्तिकै अनुकरणीय छ ।

https://ekantipur.com/koseli/2023/05/27/168515365190862073.html

Thursday, February 11, 2021

नवदुर्गा प्याखं छु खः, गथे न्ह्याइ ?


 



नवदुर्गा द्ययात ख्वपय् तान्त्रिक द्यः कथं कयातःगु दु । थ्व द्यःया उत्पत्ति, जलसमाधि, थीथी चहःपहः व प्याखं व मेमेगु नं फुक्कं तान्त्रिक विधिकथं जक न्ह्याना वयाच्वंगु दु । आः तक नं थ्व द्यःयात तसकं जाःम्ह तान्त्रिक द्यःया रुपय् जनमानसं हना वयाच्वंगु दनि । छम्ह द्यः जुयाच्वंम्ह मनुखं मेम्हसित द्यःया पाः हस्तान्तरण यायेत नं उकथं हे तन्त्रमन्त्र ब्वनाः विधि पुवंका हे जक मेम्हेसित हस्तान्तरण याइ । नवदुर्गाया उत्पत्तिस्थल धाःसा ख्वपय् मखुसें ख्वपं अथेहे स्वक्वय् तापाक वा ५ किलोमिटरति पूर्वपाखे लानाच्वंगु सुडालय् खः ।

आः नं अन ब्रम्हायणी, माहेश्वरी, कौमारी, भद्रकाली, बाराही, चामुन्दा, महाकाली, महालक्ष्मी व भैरव यानाः नवदुर्गा वा गुम्ह पीठ द्यःया प्रतिमूर्ति यथावत् दनि । अले दँय् छक्वः ख्वपया थ्व द्यः जुइपिं अन विशेष कथं पूजा वनेगु परम्परा नं कायम हे जुया वयाच्वंगु दनि । सम्भवतः जुजु आनन्ददेवं सुडालया थ्व थासं ख्वप नगरयात आः न्हूगु थासय् सरे यायेत पःखाः दनाः, च्याम्ह पीठ द्यःयात अष्टकोण लाकाः स्थापना यानाः दथुइ भैरव तयाः द्यः व द्यःछेँ तकं बन्दोबस्त यानाबीवं तिनि ख्वपय् थ्व द्यःया बसोबास जूगु खयेमाः ।

अझ थ्व स्वयां नं न्ह्यः ब्रम्हायणी नामं हे नांजाःम्ह द्यः काभ्रे जिल्लाया देउपुर लागाय् लानाच्वंगु खःसा अन आः नं सक्वं वयाः पूजा यानाच्वंपिं पूजारीतय् झिंप्यंगू पुस्ता अन हे च्वने धुंकूगु खँ धाःगु दु । थज्याःम्ह तान्त्रिक द्यःया ख्वाःपाः दँय्दसं न्हूगु दयेकीगु चलन दु । अले थीथी जात्रा व पर्व न्यायेके धुंकाः जेठ असार महिनां लाइगु भलभल अष्टमिकुन्हु उगु ख्वाःपाःयात विधिवत रुपं सिथं यंकाः ब्रम्हायणी जगातिइ यंकाः च्याका थकी । थथे ब्रम्हायणी पीठ हे उत्पत्तिस्थल व ब्रम्हायणी पीठ हे समाधिस्थल नं जूगु ल्याखं थ्व द्यःया मू द्यः कथं ब्रम्हायणीयात कयातःगु खनेदु ।

तर ब्रम्हायणी नापं गुम्ह द्यः दइगु जुयाः थ्व नवदुर्गा नामं प्रसिद्ध जुयाच्वंगु खःसा च्याम्ह देवी च्याकुनय् स्थापना यानातःगु ल्याखं अष्टमातृका तकं धायेगु याः । उकी भैरवयात ल्याः तइमखु ।भैरवं तकं छुं याये मफुम्ह राक्षसया बध यायेत देवी प्रकट जूगु ल्याखं नं थ्व द्यःया ऐतिहासिक महत्व दु । थ्व सांस्कृतिक, ऐतिहासिक व परम्परगत रुपं नं च्वन्ह्याम्ह द्यः खः । थुलि च्वन्ह्याःम्ह द्यःया सुरुवात धाःसा कुम्हाःतय् चा दानया परम्परां सुरु जुइगु खः । पुंतय्सं कुम्हाःतय्थाय् दां छायाः उकिया लिधंसाय् चा हयाः लां लां तक चायात पानाः गंकाः नचुकाः छुचुं थें यानाःलि उकी थीथी कथंया तत्व
छ्यानाः कपाय् ल्वाकछ्यानाः ख्वाःपाःया आकार बीगु खः ।

दँय्दसं दयेकीगु ख्वाःपाः अथे हे व उथें ग्यंक दयेके सःपिं म्हो हे जक कालिगढत ख्वपय् दनि । आःयात पूर्ण चित्रकार ज्याथगु बैसय् नं थ्व ज्याय् ध्यानमग्न जुयाच्वंगु दुसा वय्कःया हे काय् राकेश चित्रकारं थ्व ई कथं ल्वयेकेमाःगु तर्क तयाः वयाच्वनादीगु दु । थ्व ज्याय् लखौं खर्च जुइगु तर थःपिंत दां धाःसा माक्व मवइगु कारणं ज्या बन्द जुइफुगु ख्याच्वः बियाच्वंगु दु । थ्व सीप, संस्कृति व परम्परायात जगेर्ना यायेत धाःसा छगू अक्षय कोष तयार याये हथाय् जुइधुंकल धयागु पुंतय् धारणा दु । ई कथं ज्याला व सामान न्यायेत खर्च मगाःगु उमिगु तर्क खः ।

ख्वाःपाः तयार जुइधुंकाः मोहनिया नवमि कुन्हु चान्हय् ख्वाः पाः खू वनेगु धकाः समय् छायाः उगु ख्वाःपाः ज्वनाः वइगु खः ।गथांमुगः चःह्रे कुन्हुनिसें अभ्यास सुरु यानाः तुयुगु वसः जक पुना च्वनीपिं गथुतय्सं मोहनिनिसें रंगीन जामा पुनाः थ्व ख्वाःपाः पुइ । ख्वाःपाः खुइगु ई तक ला उमिसं तुयुगु हे वसः पुना तइगु खः । गबलय् ख्वाःपाः लःल्हायेगु ज्या जुइ, अब्लेनिसें रंगीन वसः पुनाः पूर्ण रुपं द्यः जुइ । उमित थथे कुम्हाःतय्सं बीगु चाया ख्वाःपा पुइवं जक द्यः नालाकाइ । मेबलय् स्वांया ज्या याइपिं गथु वा मालि कथं कयातःगु दु । थ्व ज्यापु समुदायया पुलांगु हे जाति खः ।

उमिसं आः तकं थ्व द्यः जात्रा चले याना वयाच्वंगु दु । ख्वपया ताथली, सुडाल, नंखेल, क्वाठण्डौ, इनाचो व नगांचा लागाय् थ्व जातिया बसोबास दु । न्हापा न्हापा थ्व जातिया लागिं जग्गा जमिन नं दुगु खः । तर वि.सं. २०२१ सालं देसय् भूमिसुधारया नामय् फुक्कं गुथिया जग्गा सरकारं काये धुंकाः धाःसा आः जग्गा नां दनि, थःपिंके मंत । उकिं हे थथे थीथी कथं ख्वाःपाः जात्रा वा नवदुर्गाया द्यःजात्रा यायेत पानाच्वंगु खँ उमिसं धायेगु याः । थ्व द्यः न्हापां ब्रम्हायणीं बासा लायेकाः नगर दुने बिज्याकाः भेल्पा ल्वहँतय् भैलःद्यः जूम्हेसिनं स्वां क्वकयाः तलेजुइ बिज्याकाःलि जक द्यः पूर्ण जुइ ।

लिच्छविकालय् उत्पन्न जुयाः मल्ल कालय् दक्कलय् विकसित जुयाः द्यःछेँ तकं तयार यानातःगु थ्व द्यः थौं थीथी कारणं ध्याकुनय् लाःवनाच्वंगु दु । मनूतय्त परम्परा व संस्कृतिपाखे उलि चिउताः मदुगु व आधुनिकीकरण हे थ्व द्यः प्याखंया मूल्य मान्यता म्हो खने दयावंगुया कारण खः । कुम्हाः, नाय्, आचाजु, पुं, साय्मि, जुगी, शाक्य, ज्यापु व गथु यानाः गुता जातं चले यानातःगु थ्व जात्राय् रंग कथं नं ह्याउँगु, वाउँगु, तुयुगु, हाकुगु व म्हासुगु यानाः न्याता रंगया प्रयोग जुइ । न्याता हे रंगपाखें ग्वःका व पसुका दयेकी ।

थ्व नवदुर्गाया हे प्रतीक कथं काइगु चीज खः । भैरव छम्ह जक हाकुइगु खःसा बाराही, महाकाली व कुमारी ह्याउँइ । श्वेतभैरव, माहेश्वरी व गणेश तुयुगु वर्णयापिं खः । अले ब्रम्हायणी म्हासुइ । सिम दुम धाःसा तुयुम्ह व ह्याउँम्ह जुइ । इन्द्रायणी नं ह्याउँइ । अले विष्णुबीर अर्थात् भद्रकाली धाःसा वाउँसे च्वनी । थथे तुयूगु, हाकुगु, ह्याउँगु, म्हासुगु व वाउँगु रंगपाखें हे ख्वाःपाः तयार याइथें पसूका नं दयेकातःगु खः ।थज्याःम्ह तान्त्रिक द्यःया जात्रा न्हापां येँ जयबागीश्वरीं सुरु जुइगु खः । अथे न्या हे लाकेगु धकाः गोकर्ण व तुपिया धाःथाय् न्या लाकेगु जात्रा जुइ ।

न्हापा न्हापा तोखा तकं थ्व द्यः यंकातःगु खःसा २०३८ साललिपा अन ल्वापु जुसांनिसें थ्व परम्परा बन्द जूवंगु दु । छुं दँ न्ह्यःनिसें मध्यपुर थिमिइ नं द्यः मयंके धुंकल । मखुसा थेच्वय् नवदुर्गा द्यः पिकाइगु इलय् यःमरि पुन्हि जःखः थिमिइ थ्व नवदुर्गा द्यः च्यान्हु तक तयाः प्याखं क्यनीगु खः । थथे थ्व द्यः प्रति भक्तिभाव व श्रद्धा म्हो जुजुं वनाच्वंगुलिं जक मखु कि सुरक्षाया कारणं नं द्यःप्याखं संकटय् लानाच्वंगु दु । खास यानाः थ्व प्याखंपाखें बीगु अर्ति उपदेश मनूतय्सं मसियावंगु कारणं हे जक थ्व द्यःया महत्वयात ध्वाथुइके मफुगु व उकिया सांस्कृतिक व शास्त्रीय अर्थ छ्याये मसःगुलिं नं आः थ्व द्यःयात मान्यता तइपिं म्हो जुजुं वनाच्वंगु वनमालातय्सं कनेगु याः ।

थ्व द्यःप्याखं हुइकीगु इलय्या छगू छगू चहःपहःया छगू छगू बिस्कं बिस्कं कथं महत्व व शिक्षा दु । थःगु जिउ थःम्हेसियां सफा यायेमाः धइगु ज्ञान, कलाः भाःत दथुइ माया मतिना क्वातुका च्वनेमाः धइगु ज्ञान, स्वास्थ्य प्रति ध्यान तयेमाः धइगु ज्ञान व सहकारीताया महत्व अबलय् हे बियाच्वंगु खनेदु ।थ्व द्यःया न्या लाकेगु प्याखं क्यनेगु झ्वलय् प्याखं धाःसां नाटकीय रुप न्ह्यःने वयाच्वनी । थ्व छगू कथं विशिष्ट श्रेणीया गीतिनाटक हे खः । बोल, ताल व भाव प्रकट यानाः हुलाच्वनीगु थ्व प्याखं न्ह्याक्व स्वःसां हे गाइमखु ।

राक्षसयात बध याये धुंकाः थःगु हि हि जक जुयाच्वंगु म्ह सफा यायेत गण्डकी खुसिइ म्वःल्हुइत नांगां वनीम्ह महाकाली खनाः आतुर श्वेतभैरवं वयात भुनुभुनु तुनुतुनु स्वयाच्वंगु इलय् लिक्क वयेवं महाकाली लज्या चायाः श्वेत भैरवयाके च्वंगु गा त्वकाकाइ । लिपा श्वेतभैरव नं म्वःल्हुयेत उगु गंगाय् वनीगु इलय् खुसिइ न्याचात यक्व खनाः लः ह्वलाः न्या लायेत थः मस्त सिम दुम सःती । उमिसं लः ह्वःगु मिले मजुइवं उमित ख्यानाः थःम्हं लः ह्वलाः न्या लाइ । न्या लाइगु धाःसा मनूतय्त लिना लिना जुइ । लिपा न्या नं मेपिंत स्व जक स्वकाः थः जक नइ ।

प्वाः स्याइ । प्वाः स्याके धुंकाः वसः हियेमाः धकाः वसः सिम दुमयात हे हीकी । तर उगु वसः वांछवया बी । लिपा थःगु ज्या थःम्हेसियां हे यायेमाः धइगु भावना थुइकाः थःगु वसः थःम्हेसियां हे हियेगु ज्या श्वेतभैरव थःम्हेसियां तुं याइ । प्याखं क्वचाइ । च्याघौ तकया थ्व प्याखनय् क्यनीगु सांस्कृतिक पक्ष धाःसा थ्व हे खः । तर थ्व प्याखंयात ध्वाथुइकाः सिइके मफया वसः हिइगु, चुप्पा नइगु, कुमारी तुलिगु धकाः थीथी कथं अलग्ग अलग्ग कथं जक नवदुर्गा प्याखंयात थुइकी ।

थुकिं बिइगु ब्यावहारिक शिक्षा व सहकारीताया भावनायात ध्वाथुइके मफुगु कारणं थ्व प्याखंपाखें वर्तमान इलय् शिक्षा काये मफुगु खः ला धइगु नवदुर्गा द्यःलिसें सम्बन्धित गथुतय्गु दु । थुकथं तान्त्रिक द्यःपाखें ज्ञान कयाः वर्तमान अवस्थायात वाःचायेके फत धाःसा थौं मखुसां कन्हय् थ्व प्याखं छगू जीवन्त ऐतिहासिक व सांस्कृतिक महत्वं जाःगु प्याखं जुयाः खनेदइ ।

https://nepalbhasatimes.com/1445

पाहाँचःह्रे जःखःया थीथी जात्रा

 


येँय् थीथी कथंया जात्रा पर्वपिं मध्ये छगू महत्वपूर्णगु नखः खः पाहांचःह्रे । पाहांचःहे्र मूल रुपं येँयापिं नेवाःतय्सं हनीगु खःसां नं थीथी नेवाः वस्तीइ नं यःसिं थनाः पाहांचःह्रे नखः हनी । न्हापा न्हापा ला पाहांचःह्रे स्वनिगःया फुक्क हे नेवाःतय्सं हनेगु यानाच्वंगु, लिपा वनाः जक त्वःतावंगु खः धाइपिं नं दु ।

पाहांचःह्रे चिल्लागा चःह्रेया न्हियात केन्द्रविन्दु नालाः हना वयाच्वंगु संस्कृति खः । पाहां चःह्रेयात नेवाःतय्सं इलय् ब्यलय् पासाचःह्रे, लाभाचःह्रे नं धायेगु याना वयाच्वंगु दु । बसन्त ऋतुया ई जुयाः फय् वइगु नापं मौसमया ल्याखं नं धू ब्वइगु जुया कीटाणुतपाखें वइगु महामारी ल्वचं बचे जुइगु नितिं लाभा नयेगु नखःया रुपय् नं पाहांचःह्रेयात हनाच्वंगु खः धाइ । पाहांचःह्रेया झ्वलय् द्यःखः जात्रा मल्लकालय् सुरु जूगु खः । थुगु नखःया झ्वलय् पाहां ब्वनेगु यानाच्वंगुलिं हे पाहांचःह्रे धाःगु धाइ । पाहांचःह्रेया इलय् मूल द्यः कथं जात्रा याइगु लुमरी अजिमा वतु, लुमरी अजिमा तेबाहाः व कंगः अजिमायात तःकेहेँपिं धाइ । पाहांचःह्रे उपिं तःकेहेँपिं नापलाइगु जात्रा खः धकाः नं धाइ ।

चःह्रेकुन्हु चान्हय् हे फुक्क अजिमापिं गमय् अर्थात पीगनय् तये यंकेगु याइ । अन हे चच्छि तयेगु याइ । चःह्रेया कन्हय्कुन्हु आमैया दिनय् सुथय् येँया थाय्थासय् मरःजा नकीगु चलन दु । इहि मयाःनिपिं नापं कय्तापुजा मयाःनिपिंत नकीगु जा धइगु हे मरःजा खः । येँया लुमरि अजिमा अर्थात भद्रकाली द्यःयाथाय्, मखं, वंघः, न्यत, भिंद्यःत्वाः, यटखा, कोहिति, भलननि आदि थीथी लागाय् अथे मरःजा नकीगु खः । मरःजा नल धाःसा मस्तय्त ल्वचं कइमखु धइगु जनविश्वास दु ।
पाहांचःह्रेया इलय् हे येँय् तःजिक सल जात्राया अर्थात घोडा जात्रा नं याना हयाच्वंगु दु । उकिं लिपांगु इलय् वयाः पाहांचःह्रे स्वयां नं सल जात्रा अर्थात घोडा जात्रा चर्चा अप्वः जुयाच्वंगु दु । न्हूगु पुस्तायापिंसं पाहांचःह्रे धाःगु मसिउ, घोडा जात्रा धालकि सिउ । राज्यं हे घोडा जात्रायात मान्यता बिउगुलिं पाहांचःह्रे ध्याकुनय् लाना वनाच्वंगु खः धायेफइ । उकिं पाहांचःह्रेययात घोडा जात्रां धित्तुधिनाच्वंगु दु ।

जात्राय् थाइगु बाजं
पाहांचःह्रेया झ्वलय् दकलय् महत्वपूर्ण बाजं धइगु हे नाय्खिं बाजं खः । द्यःखः जात्राया नितिं मथासे हे मगाःगु बाजं नापं जात्राया इलय् नं थाना वनीगु बाजं धइगु हे नाय्खिं बाजं खः । नाय् अर्थात नायःतय्सं थाइगु बाजं जुयाः हे थुगु बाजंयात नाय्खिं बाजं धाःगु खः । खड्गी समुदायया मूल बाजं कथं नालातःगु नाय्खिं बाजं थानाः न्ह्यइपुसेच्वंक जात्रा याइगु खः । नाय्खिं बाजं नापनापं धिमे बाजं नं थायेगु याना वयाच्वंगु दु ।

जात्रा याइपिं द्यःपिं
पाहांचःह्रेया झ्वलय् येँया थीथी द्यःपिनि जात्रा याइगु चलन दु । मूल रुपं लुमरी अजिमा तेबहाखः, लुमरी अजिमा वतुखः व कंगः अजिमाखः जात्रा जुइगु खःसा थुकिया लिसें तक्ति अजिमा, लुँचुभुलु अजिमा, न्हाय्कंत्वाःया अजिमा, नरसिंह आजु, गणेद्यः नापं त्यंगः गणेद्यःया नं जात्रा याइगु चलन दु । थःथःगु त्वाःया द्यःयात जात्रा यानाः थाय् थासय् चाःहिइकेगु याना वयाच्वंगु दु ।

तिंख्यलय् द्यः ल्वाकीगु जात्रा
पाहां चःह्रेया झ्वलय् आमै कुन्हु चान्हय् तिंख्यलय् द्यः ल्वाकी । उगु इलय् लुमरी अजिमा खः कथं वतुया लुमरीखः व तेबाहाःया लुमरी खः नाप कंगः अजिमाखः ल्वाकेगु याइ । तिंख्यलय् लुमरी अजिमाया वतु खः व तेबाहाया खः नापं दिकातइ । कंगः अजिमाया खतं निगुलिं द्यःखः चाःहिलाः वतुखःलिसे मिप्वाः हिलाबुलाः यानाकाइ । उकियात हे द्यः ल्वाकेगु धाइ । जात्रा यानाः हाकनं द्यःखः थःथःगु थासय् यंकीगु चलन दु ।

असनय् द्यःखः ल्वाकीगु
पाहांचःह्रे नखःया झ्वलय् पारु कुन्हु तःधंगु जात्रा जुइ । उगु इलय् स्वखः द्यःखः जक मखु मेमेगु द्यःखः नं कुबियाः जात्रा याइगु चलन दु । पारु कुन्हु सनिलय् येँया असंमरु अजिमा लागाय् लुमरी अजिमाया वतुखः व तेबाहाःखःयात दिकातइ । कंगः अजिमाया द्यःखतं चाःहिलेगु याइ । अनं लिपा तेबाहाः खःलिसे कंगः अजिमाखतं मिप्वाः हिलाबुला यानाकाइ । मिप्वाः हिलाबुला याना काइगुयात हे द्यःखः ल्वाकेगु धाइगु खः ।

वतु व तेबाहा द्यःखः
वतु व तेबाहाः लागां पिकाइगु द्यःखः धइगु लुमरी अजिमाया हे द्यःखः खः । न्हापा न्हापा लुमरी अजिमाया छखः जक द्यःखः खःसा लिपा तेबाहाः व वतुयापिनि दथुइ कचमच जुयाः छगू कथं ब्यागलं ब्यागलं जात्रा यायेगु सुरु याःगु धाइ । अले निगू हे त्वालं थःथःगु कथंया जात्रा याना हयेगु चलन याःगु खः । लुमरी अजिमाया द्यःछेँ वतुइ लानाच्वंगु दु । थुगु कथं निगू हे त्वाःया छम्ह द्यःया नामं निखः जूगुलिं तिंख्यलय् द्यः ल्वाकीबलय् छगू त्वाःलिसे अले असनय् द्यः ल्वाकीबलय् मेगु त्वाःलिसे कंगः अजिमां मिप्वाः हिलाबुला याना कायेगु यानाच्वंगु खः ।

न्यतमरु अजिमाया प्याखं
पाहांचःह्रेया हे झ्वलय् येँय् ख्वाःपाः प्याखं कथं न्यतमरु अजिमाया प्याखं क्यनीगु चलन दु । थुगु प्याखनय् सिंघिनी, गणेद्यः, ब्रम्हायणी, रुद्रायणी, इन्द्रायणी, नारायणी, महालक्ष्मी, बाराही, भैरव, कुमारी, न्यतमरु अजिमा व ब्याग्रिनीया ख्वाःपाः पुया पाहांचःह्रेया बहनी न्यतया दबुलिइ प्याखं क्यनेगु याना वयाच्वंगु दु । दँय्दसं क्यनीगु थुगु प्याखंया झ्वलय् झिंनिदँय् छकः धाःसा दैत्य क्वःथयेगु प्याखं क्यनी । न्यतपाःच्वया द्यःछेँय्निसें ख्वाःपाः पुया वयाः दबुलिइ पाहांचःह्रे कुन्हु गणेद्यः, ब्रम्हायणी, इन्द्रायणी, नारायणी, रुद्रायणी व महालक्ष्मीया प्याखं क्यनेगु याइ । अथेहे कन्हय् कुन्हु बाराही, भैरव, कुमारी, अजिमा, सिंघिनी व ब्याग्रीनीया प्याखं क्यनेगु याइ । अनं लिपा निम्ह मचाया प्याखं धकाः अजिमा व कुमारीया प्याखं क्यनीसा अले प्यम्ह मचाया धकाः बाराही, कुमारी, भैरव व अजिमाया प्याखं क्यनेगु चलन दु । अथे हे प्याखं ल्हुइगु झ्वलय् म्येय् व फै बलि बिइगु चलन दु । खिं बाजं (नेकुं खिं), ताः, भुस्याः, प्वंगा, खिमचाया तालय् अथे द्यः जुयाः प्याखं ल्हुइगु खः । थुगु प्याखं न्यत लागाया ज्यापुतय्सं क्यना वयाच्वंगु दु ।

थुगु कथं पाहां चःह्रेया झ्वलय् थीथी कथंया द्यःपिनिगु जात्रा याना वयाच्वंगु जूसां नं मूल रुपं कंगः अजिमा व लुमरी अजिमा हे खः धकाः धायेफइगु अवस्था दु । अले बाजंया ल्याखं नाय्खिं बाजंयात प्रमुख बाजंया रुपय् नालातःगु दुसा अथे हे न्यतमरु अजिमाया प्याखं नं क्यनेगु याना वयाच्वंगु दु ।
नेवाः समाजय् अजिमा द्यः धाइपिं थःगु हे पहःया मिसाद्यः खः । थाय् विशेष कथं नां बियातःगु जूसां मूल रुपं मिसाद्यः हे खः । अले अजिमा द्यःयात अष्टमातृका प्रतिक कथं नं नाला वयाच्वंगु दु । अजिमा द्यःया जात्रा नापनापं पाहांचःह्रेया दिनय् विशेष यानाः लाभा नयेमाःगु नापं थःथितियात पाहां ब्वनेमाःगु चलन दु । मौसमया ल्याखं लाभा नयेगु जात्राया रुपय् नं पाहांचःह्रेयात नालातःगु दु । उकिं न्हापा न्हापा मौसमयात ल्वयेक हनेगु याना वयाच्वंगु पाहांचःह्रे नखःया विशेषता खः । अले द्यःखः जात्रा मल्लकालय् सुरु जूगु खःसां वसिबें न्हापा हे पाहांचःह्रेयात पासाचःह्रे, लाभाचःह्रे धकाः येँया नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु खः धाइ । थुगु कथं लिपांगु इलय् वयाः पाहांचःह्रे धइगु येँया मौलिक जात्राया रुपय् विकास जुयावंगु दु ।

लिपांगु इलय् वयाः पाहांचःह्रेया इलय् हे तिंख्यलय् घोडा जात्रा अर्थात सल जात्रा यायेगु ज्या राणाकालय् वयाः सुरु याःगु खः । अले राज्यं नं व हे सल जात्रायात प्राथमिकता बिया वयाच्वंगुलिं पाहांचःह्रे नखः छगू कथं ध्याकुनय् लाः वंगु दु । पाहांचःह्रेया इलय् याइगु घोडा अर्थात सल जात्रायात जक मनूतय्सं चर्चा यायेगु नापं राष्ट्रिय स्तरं प्रचार प्रसार यायेगु ज्या जूगुलिं येँया नेवाःतय्सं हना वयाच्वंगु पाहांचःह्रे नेवाः समाजय् जक लिकुना वंगु अवस्था खनेदु । आः वयाः ला थःथितियात पाहां ब्वनेगु अर्थात नखत्याया इलय् नं पाहांचःह्रेया लसताय् धायेगु बुलुहुं बुलुहुं त्वःताः घोडा जात्रा अर्थात सल जात्राया लसताय् धकाः तकं धायेगु यानाहःगु दु । थुगु हे कथं न्ह्याः वन धाःसा कन्हय् वना पाहांचःह्रे धइगु हे घोडा जात्रा अर्थात सल जात्र जकं मखुला धकाः मनूतय्सं धया हयेफुगु सम्भावना दु । उकिं थ्व इलय् पाहांचःह्रे नखःया महत्वयात अझ ब्यापक याना यंकेमाःगु नापं पाहांचःह्रे नखःया बारे अझ अप्वः अध्ययन अनुसन्धान याना यंकेमाःगु अवस्था दु । अले येँयापिं नेवाःतय्गु म्हसीका पिब्वयाच्वंगु पाहांचःह्रेयात प्राथमिकता बिया वनेगु ज्या यायेमाःगु दु ।

https://nepalbhasatimes.com/3511