Showing posts with label Linguistics. Show all posts
Showing posts with label Linguistics. Show all posts

Sunday, January 17, 2021

युथुनिमंमा भेटिएको जलद्रोणी



पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठइतिहास
२०७६ जेठ २५ शनिबार ०८:०४:००

 भक्तपुर राजदरबारसँगै पश्चिमपट्टि खौमाटोल छ । सो टोलमा इन्द्रायणी देवगृह छ । सो देवगृहको उत्तरमा राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूको निवासस्थान छ । १२ वैशाख ०७२ को महाभूकम्पले भक्तपुरमा पनि धनजनको प्रशस्त क्षति भएको थियो । त्यसपछि भूकम्पले तहसनहस भएका विश्वश्रेणीका सम्पदालगायत सर्वसाधारणका उस्तै क्षतविक्षत घर जीर्णोद्धार, पुनर्निर्माण हुने क्रम आजसम्म पनि चलिरहेकै छ । तीमध्ये राजोपाध्यायहरूको एउटा घर पनि पुनर्निर्माणाधीन छ । 

केही समयअघिको कुरा हो । म त्यही घरमुनिको बाटो हुँदै कामविशेषले जाँदै थिएँ । त्यसवेला सोही निर्माणाधीन घरसामुन्ने घर–निर्माण सामग्रीको राससँगै मिल्किएर रहेको अवस्थाको एउटा असुरक्षित जलद्रोणीमा मेरो ध्यान गयो । म इतिहास, संस्कृतिमा अभिरुचि राख्ने विद्यार्थी भएकाले सो जलद्रोणीमा अभिलेख कुँदिएको छ कि भनी यसको चारैतिर हेर्दै छामछुम गर्न थालेँ । नभन्दै सो जलद्रोणीमा पाँच पंक्तिको अभिलेख कुँदिएको देखेँ । विस्मयपूर्वक त्यसमा लागेको धुलोमाटो हटाएर अभिलेख पढेँ, आजभन्दा ८४४ वर्षअघिको अमृतदेवको पालाको रहेछ । 

नेपालको पूर्वमध्यकालका ऐतिहासिक सामग्री निकै कम मात्र पाइएको छ । सोही कालको महत्वपूर्ण प्राप्ति थियो यो अभिलेख । यति दुर्लभ र महत्वपूर्ण अभिलेख भेटिएकोमा मलाई आश्चर्य र खुसी लाग्यो । नियतिको मारले पु-याएको यसको दुरावस्था देखेर दुःखी पनि तुल्यायो । हिजो पवित्र जलले भरिभराउ भइरहने सो जलद्रोणी आज रित्तो छ । र, त्यो रित्तो जलद्रोणीमा सफा मन पराउने आजका सभ्य मान्छेहरूले मिल्काएका डिस्पोेजेबल ग्लास र अन्य फोहर वस्तु थुप्रिएका थिए । म यसको नियतिप्रति भावुक हुँदै सोच्न थालेँ, ‘हिजो हाम्रा पुर्खाले लोकवासीको तिर्खा मेटाउन, पवित्र जल उपलब्ध गराउन र परलोकवासीको मोक्षप्राप्तिका लागि या भनौँ, सबैको हित होस् भनी यस्ता जलद्रोणी राख्न मरिहत्ते गर्थे । आज हामीले त्यही जलद्रोणीलाई ‘डस्टविन’ बनाएका छौँ ।’ 

जलद्रोणीको फोटो र अभिलेख–उतार लिनका लागि उत्निखेरै घर गएर क्यामेरा, फुट र अलिकता पिठो लिएर आएँ । साथै मैले त्यस काममा सहयोग लिनका लागि संस्कृति विषयका मेरा विद्यार्थी राजेश गाँइजूलाई पनि बोलाएँ । उनी तत्क्षण आइपुगे । अनि सो जलद्रोणी सफा गरी अभिलेख कुदिँएको भागमा पिठो दलेँ । यसले गर्दा सो अभिलेखका अक्षरहरू सफा र स्पष्ट भए । हामीले अभिलेखको नापो लियौँ, फोटो पनि खिच्यौँ । त्यसपछि घर फर्केर यसबारे थप अध्ययन गरेँ । मलाई लाग्छ, सो जलद्रोणी र त्यसमा उत्कीर्ण अभिलेखको तस्बिर प्रकाशमा आएको यो प्रथमपल्ट हो । 

खौमाटोलको जलद्रोणीको अभिलेख आजभन्दा ६३ वर्षअघि योगी नरहरिनाथद्वारा इतिहास प्रकाश, अंक २, भाग ३, पृष्ठ ५४२ मा पहिलोपल्ट प्रकाशित भएको छ । २०२१ सालमा पूर्णिमा वर्ष १, अंक ३ को पृष्ठ २८ मा भोलानाथ पौडेल लिखित अनुवादसहितको पाठ प्रकाशित छ । सन् १९६६ मा डिआर रेग्मीले मेडियभल नेपालको तेस्रो भागको पृष्ठ ९ मा यसलाई छपाएका छन् । उनले मेडियाभल नेपाल पहिलो भागको पृष्ठ १८४ मा सो जलद्रोणीलाई मृगस्थलीको जलद्रोणी भक्तपुर खौमाटोलको एउटा निजी बगैँचामा रहेको भनी उल्लेख गरेका छन् । हरिराम जोशीले रेग्मीको स्रोत लि“दै ०३६ सालमा प्रकाशित प्राचीन नेपालको संख्या ५३–५६ को पृष्ठ २२ मा संक्षिप्त विवरणसहित यो अभिलेख छपाएका छन् । त्यसैगरी धनवज्र बज्राचार्यद्वारा गोपालराजवंशावलीको ऐतिहासिक विवेचना (२०६४ साल, पृष्ठ ५७) र पूर्वमध्यकालका अभिलेख (२०६८, ३१ संख्या, पृष्ठ ११२–१३) मा पनि यो अभिलेख व्याख्यासहित छापिएको छ । 

कुनै पनि ऐतिहासिक एवं पुरातात्विक स्थल एवं त्यहाँ रहेका वस्तुको स्थलगत अध्ययन वा अन्वेषणले विशेष महत्व राख्छ । त्यसो नगरिए त्यसबारेको व्याख्या विश्लेषण केही अर्थमा सही नहुन पनि सक्छ । यस कुराको एउटा उदाहरण खौमाटोलको यो जलद्रोणी र त्यसमा कुँदिएको अभिलेख पनि हो भनी मान्न सकिन्छ । यस अभिलेखको अध्ययनबाट नेपालको पूर्वमध्यकालको इतिहासमा थप प्रकाश पर्ने कुरामा दुइमत नहोला ।

स्वदेशी–विदेशी सबै इतिहासकारले कलम चलाउँदा यसलाई छुटाएका छैनन् । तापनि यो अभिलेख प्रकाशमा आएपछि भने प्रायः सबै इतिहासकारले वस्तुप्राप्त स्थानमै गएर वा भनौँ स्थलगत अध्ययन अवलोकनलाई आधार बनाएर लेखेको देखिँदैन । यसो हुँदा यसको विवरण दिने क्रम अपुरो हुन पुगेको देखिन्छ । जस्तै, मेरा श्रद्धेय गुरु प्रसिद्ध इतिहासकार धनवज्र बज्राचार्यले पूर्वमध्यकालका अभिलेख (२०६८, ३१ संख्या, पृष्ठ ११२–१३) मा योगीको उद्धरण दिँदै , पौडेलको पाठ र अनुवादलाई लिएर व्याख्या गर्दा अभिलेख कुदिँएको  शिलापत्र छुट्टै र सो अभिलेखमा उल्लिखित जलद्रोणी छुट्टै भनेर लेख्नुभएको छ । स्थलगत अध्ययन गरिएको खण्डमा उक्त भ्रम रहने थिएन । 

भक्तपुर खौमाटोलमा यो अभिलेख कुदिँएको  शिलापत्र रहेको छ । यसमा नेपाल संवत् २९५ लेखिएको छ । यस अभिलेखमा उल्लिखित जलद्रोणी भने कहाँ   छ, पत्ता लाग्न सकेको छैन । यसकारण जलद्रोणी बनाएर कहाँ  राखिएको थियो, अलि अस्पष्ट रहेको छ । शिलालेखको व्यहोरा हेर्दा जलद्रोणी पशुपति मृगस्थलीमा राखिएको थियो भन्ने देखिन्छ । सायद मृगस्थलीमा रहेको अभिलेख दाताका वंशजले पछि भक्तपुरमा लगेका हुन् कि भन्ने अनुमान हुन्छ ।’

इतिहासकार ज्ञानमणि नेपाल पनि यसबारे स्पष्ट भएझैँ देखिन्नन् । उनले पनि योगी र पौडेलका प्रकाशित सामग्रीलाई उपयोग गर्दै (नेपालको माध्यमिक कालको इतिहास, ०६२, पृष्ठ ११०) यसरी व्याख्या गर्न पुगेका छन् : ‘अमृतदेव राजा भएको साल नेपाल संवत् २९५ (वि.सं. १२३२) वैशाखमा विजैकत्री भारीले स्वर्गे भएका आफ्ना छोरा जयद्रव्यजीवको उद्धारका लागि पशुपति मृगस्थलीमा जलद्रोणी दान दिएकी थिइन् ।’ 

भक्तपुर खौमाटोलको उक्त घरका राजोपाध्यायका अनुसार सो जलद्रोणी पूर्वकालदेखि नै घरभित्रको गाईगोठ–बगैँचामा थियो, अन्यत्र स्थानबाट ल्याएर राखिएको भन्ने कुरा गलत हो । गाईवस्तु त्यही जलद्रोणीको पानी पिउँथे । जे होस्, अहिले पुनर्निर्माणका क्रममा त्यसरी बाहिर ल्याएर राखिएको सो जलद्रोणीमा कुँदिएको अभिलेखको मूलपाठ (पौडेल, रेग्मी र जोशीहरूका पाठ एवं अनुवादलाई समेत तुलनात्मक अध्ययन आधार बनाएर) यस प्रकार छ :
१. ॐ संवत २९५ वैशाख शुक्ल तृतीयायां । राजाधि–
२. राजश्री अमृतदेवस्य विजयराज्ये । श्रीपति मृगस्थल्या
३. विजैकत्रिभारी । दिवंगतपुत्र जैद्रव्यजीवस्य उदेसेन ज–
४. लद्रोणी दान कृता । तस्य स्वग्र्गत्व व्रम्हत्व । विष्णुत्व । रुद्रत्व 
५. संप्राप्तये । तेन दानपुंनेन माता सुखी भवतु । शुभमिति ।। 

(ने.सं.२९५/वि.सं.१२३२ वैशाख शुक्ल तृतीयाको दिन राजाधिराज श्रीअमृतदेवको विजयराज्यमा श्रीपति मृगस्थलीका विजैकत्रि भारीले आफ्ना दिवंगत पुत्र जैद्रव्यजीवको स्वर्गत्व, ब्रह्मत्व, विष्णुत्व, रुद्रत्व प्राप्ति होस् भन्ने उद्देश्यले यो जलद्रोणी दान गरिन् । त्यस दानपुण्यले आमालाई सुख होस् । शुभ मिति) पूर्वमध्यकालमा भक्तपुर तीन शताब्दीभन्दा केही बढी समयसम्म (विसं. तेह्रौँ–सोह्रौँ शताब्दी) नेपाल मण्डलको राजधानीको रूपमा रहेको थियो । यसो हुँदा यो सहर राजनीतिक, प्रशासनिक दृष्टिले मात्र नभएर धार्मिक–सांस्कृतिक दृष्टिले पनि मध्यकालीन नेपाल मण्डलको ढुकढुकीकै रूपमा समेत देखापरेको थियो । तत्कालीन समयमा राजधानीनगरका दुई प्रसिद्ध दरबारहरू ‘त्रिपुर’ र ‘युथुनिमं’ नामले प्रसिद्ध थिए । आजको भक्तपुर दरबार त्यसवेला युथुनिमं कहलिएको थियो । युथुनिमंको पश्चिममा ‘खनिमं’ टोल थियो, जुन आजको खौमाटोल हो । यस टोलको इन्द्रायणी देवगृह, उमाशंकरको मन्दिरलगायत यसै जलद्रोणी रहेको राजोपाध्यायहरूको निवासस्थानदेखि केही मात्र दूरीमा, दक्षिणमा ‘क्वाथछें’ नामको टोल छ । 

अनेक महत्वपूर्ण घटनाहरूको वर्णनका क्रममा क्वाथछेंको चर्चा गोपालराजवंशावलीमा समेत आएको छ । बूढापाकाहरूका अनुसार यहाँ पहिले बृहत् किल्ला थियो । राजदरबार आसपासमा उच्चपदस्थ भारदार वर्गलगायत राजगुरु एवं राजपुरोहितका रूपमा राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूको पनि निवासस्थान हुन्थ्यो । भक्तपुर राजदरबारको दक्षिणमा राजोपाध्याय ब्राह्मणहरूको परम्परित बस्ती छ । भक्तपुर राजदरबारकै पश्चिममा रहेको खौमाटोलको राजोपाध्यायहरूको निवासस्थान पनि यस कुराको अपवाद होइन । यताबाट खौमाटोल र यसको आसपासका क्षेत्र पूर्वमध्यकालमा अनेक दृष्टिले महत्व पाएको विशेष क्षेत्र थियो भन्ने कुरा दृष्टिगोचर हुन्छ । अमृतदेव 

(वि.सं.१२३२–३५) को पालाको जलद्रोणी यहाँ रहनुले पनि र त्यस प्रमाणकै आधारमा पनि राजोपाध्याय ब्राह्मणको बसोवास यहाँ त्यसभन्दा अघिदेखि नै रहिआएको थियो भन्ने कुराको प्रकारान्तर पुष्टि हुन्छ । यसरी माथिका कुरालाई आधार बनाएर विचार गर्दा श्रीपति मृगस्थलीका विजैकत्रिभारी (भारादार्नी/नेवार क्षत्रिनी) ले आफ्ना दिवंगत पुत्र जैद्रव्यजीवको मुक्तिका लागि राजधानी सहर भक्तपुरका आफ्ना गुरु–पुरोहित राजोपाध्याय ब्राह्मणलाई दान गरेकी थिइन् भन्ने कुराको अनुमान हुन्छ । 

भक्तपुरमा ‘त्रिपुर’ राजदबारसहितको किल्ला रूपको राजधानी सहर बसाल्ने राजा आनन्ददेव (वि.सं.१२०४–२४) थिए । उनीपछि अनेक चोकसहित त्रिपुर दरबारको विस्तार गर्ने उनका भाइ रुद्रदेव (वि.सं.१२२४–१२३२) र उनीपछि कान्छा भाइ अमृतदेव (वि.सं.१२३२–३५) ले ने.सं.२९५ अर्थात् वि.सं.१२३२ देखि राज्य गरे । यस कुरालाई पुष्टि गर्ने एउटा ऐतिहासिक सामग्री यस जलद्रोणीको अभिलेख हो । आनन्ददेवपछि उनका छोरा नभएर उनका भाइ रुद्रदेव र त्यसैगरी रुद्रदेवपछि उनका छोरा नभएर कान्छा भाइ अमृतदेवले राज्य गरेको देखिन आएको छ ।

जलद्रोणीमा कुनै अभिलेख कुँदिएको छ कि भनी चारैतिर हेर्दै छामछुम गर्न थालेँ । नभन्दै सो जलद्रोणीमा पाँच पंक्तिको अभिलेख कुँदिएको देखेँ । विस्मयपूर्वक त्यसमा लागेको धुलोमाटो हटाएर अभिलेख पढेँ, आजभन्दा ८४४ वर्षअघिको अमृतदेवको पालाको रहेछ ।

नेपालको इतिहासमा राज्यासनको पालो बाबुपछि जेठो छोरोमा नभएर दाजुपछि भाइमा गएको पहिलो दुर्लभ उदाहरण यसले प्रस्तुत गरेको छ । यस कुरालाई पुष्टि गर्ने अन्य ऐतिहासिक सामग्रीसँगै एउटा अर्को समकालीन साक्ष खौमाटोलको जलद्रोणीको अभिलेख पनि हो । यिनको शासनकाल (३ वर्ष ११ महिना) छोटो र केही दुःखद् रह्यो । किनभने यिनको पालामा देशवासीले महामारी र दुर्भिक्षको सामना गर्नुपरेको थियो । 

‘श्रीपति’ले लक्ष्मीका पति ‘विष्णु’लाई बुझाउँछ । यसै अभिलेखमा आएको श्रीपति’ लाई आधार मानेर जोशीले (मध्यकालीन अभिलेख, पूर्वोक्त, पृष्ठ २२) ‘विष्णुलाई मात्र नभएर महादेवलाई पनि बुझाउने यथार्थतालाई प्रस्ट्याएको छ’ भनेका छन् । यसले हामीलाई श्रीपतिजस्तै ‘मंपति’को पनि स्मरण गराएको छ । भक्तपुर तम्हारीटोलको प्रसिद्ध भैरवनाथमन्दिरको पूर्वपट्टि (क्वाछें टोलको दायाँपट्टि) ‘मंपति’ भन्ने स्थान छ । यहाँ  चोकको माझमा खाल्डोमा स्थापित महादेव ‘मंपतेश्वर’ भनी प्रसिद्ध छन् । यिनकै नामले सो स्थानको नाम ‘मंपति’ कहलिन पुगेको ज्ञात हुन्छ । त्यसैगरी भक्तपुर तचपालटोलस्थित दत्तात्रेयमन्दिरको पूर्वमा ताजामठको अगाडिको स्थान पनि ‘मंपति’ भनी प्रसिद्ध छ । त्यहा“ पनि महादेव छन् ।

धार्मिक समन्वय र सांस्कृतिक एकता नेपाली संस्कृतिको मूल वैशिष्ट्य हो । हरिहर सम्प्रदाय पनि यस कुराको एउटा उदाहरण हो । शिव र विष्णुमा भेद छैन, एकै हुन् भन्ने मूल भाव यसको विशेषता हो । मलाई लाग्छ श्रीपति पनि त्यही भावको एक सुन्दर उपज हो । जे होस्, ‘श्रीपति मृगस्थली’ले पशुपति क्षेत्रको त्यस नामको एक खास स्थानविशेषको स्मरण हुन्छ । खौमाटोलमा आएर जलद्रोणी दान गर्ने विजैकत्री त्यही क्षेत्रकी थिइन् भन्ने कुरा थाहा हुन्छ । 

मध्यकालीन नेपाल मण्डलमा उच्चपदस्थ राजकर्मचारीलगायत नेवार क्षत्री (स्यस्यः/श्रेष्ठ) लाई सम्मानपूर्वक भनिने शब्द ‘भारो’ एवं ‘भारदार’को छोटो रूप ‘भारो’ हो भन्ने देखिन्छ । यताबाट विजैकत्रीको पछि लागेको ‘भारी’ ले तिनी पनि भारादार्नी वा भनौँ नेवार क्षत्रिनी थिइन् भन्ने कुरा जानिन्छ । अभिलेख इतिहासको अकाट्य प्रमाण हो । अभिलेखका अनेक प्रकारमध्येको एउटा नमुना प्रस्तर–अभिलेख पनि हो ।

कुनै महत्वपूर्ण कार्यको स्मरण प्रमाणसहित पछिसम्म पनि रहिरहोस् भन्नाका लागि अभिलेख कुँदाएर राख्ने चलन प्राचीनकालदेखि चलिआएको विदित हुन्छ । जलद्रोणीका अभिलेख पनि यस कुराको एउटा उदाहरण हो । नेपाली वास्तुकलालाई सामान्यतः बौद्ध वास्तुकला (चैत्य/स्तूप/छ्यरतेन,विहार/गुम्बा), हिन्दू वास्तुकला (मठ, मन्दिर) र त्यसैगरी लौकिक वास्तुकला गरी तीन भागमा विभक्त गर्न सकिन्छ । सत्तल, पाटीपौवा, परम्परित घर–दरबार, मण्डप–डबली, कुवा, ढुंगेधारालगायत इनार र जलद्रोणी लौकिक वास्तुकलाका नमुना हुन् । हजारौँ वर्षदेखि समृद्ध रहिआएको अतुल्य नेपाली कला वास्तुकला हाम्रो असली सांस्कृतिक–पहिचान हो । 

वर्तमानमा नितान्त परित्यक्त हुँदै फालिएर रहेको अवस्थामा पुगेर आधुनिक सभ्य समाजका माझमा ‘डस्टविन’को नियति भोगिरहेको यो जलद्रोणीले नेपाल मण्डलका अन्य यस्तै यत्रतत्र रहेका जलद्रोणीहरूको नियति पनि उस्तै रहेको यथार्थलाई एकसाथ अनुभूत गराइरहेको आभास हुन्छ । यी पनि हाम्रो गौरव बढाउने राष्ट्रिय सम्पदा हुन् । नेपाली संस्कृतिको विश्वश्रेणीका भौतिक एवं अभौतिक सम्पदाको चिनारी दिने यसका संवाहक अभिलेख पनि हुन् । यी हाम्रा राष्ट्रिय निधि हुन् । यी सम्पदाको संरक्षण संवद्र्धन गर्नु हामी सबैको दायित्व हो । 

लेखमा उल्लेखित जलद्रोणी रहेको केही पाइला पूर्वमा राजदरबार क्षेत्र छ, जहाँ नेपाल सरकारको पुरातत्व विभागको स्मारक संरक्षण कार्यालय छ । त्यही“ राष्ट्रिय संग्रहालय पनि छ । जलद्रोणीको महत्व बोध भएपछि अब यसलाई त्यसरी फालेर राख्न हामीलाई लज्जाबोध हुनुपर्ने हो । होइन र ? 

 https://jhannaya.nayapatrikadaily.com/news-details/289/2019-06-08

Thursday, December 22, 2016

संकटमा मेरो मातृभाषा

संकटमा मेरो मातृभाषा

अन्नपूर्ण आइतवार, असार १९, २०७३
संकटमा मेरो मातृभाषा

मेरो मातृभाषा नेपाल भाषा (नेवारी) हो । नेपाल भाषाको आफ्नै लिपी छ, रञ्जना । म त्यो जान्दिन । हुनत, रञ्जना संंयुक्त राष्ट्र संघमा दर्ता गरिएको नेपालको आधिकारिक लिपी नै हो । तथापि, त्यसको प्रयोग कामकाजमा लगभग शून्य छ । मलाई सामान्य नेपाल भाषा बोल्न आउँछ, बुझ्दछु, खासगरी काठमाडौं र ललितपुरमा बोलिने । कतिपय ठेट नेवारी शब्द त थाहै छैन । लाज नमानी भन्नु पर्दा औपचारिक शब्दहरूसमेत मलाई केही वर्षअघिसम्म पनि थाहा थिएन ।
जस्तै भिन्तुना (शुभकामना) नेपाल संवत्लाई राष्ट्रिय मान्यता दिलाउन सुरु भएको अभियानबाट जानेको हुँ । गैरनेवारले अहिले भिन्तुना भनेर कहिलेकाहीं जिस्क्याउँछन् पनि । ज्वजलपाः (नमस्कार÷अभिवादन) र सुभाय् (धन्यवाद), केही वर्षअघि मात्र जानेको हुँ । केही वर्षअघि नेपाः राष्ट्रिय पार्टीले एक पटक समसामयिक विषयमा छलफलका लागि निम्त्याउँदा पहिलो पटक ज्वजलपाः शब्द प्रयोग गरेको थिएँ । यही कुरा भन्दा छलफलमा उपस्थित सबै हाँसेका थिए । त्यसपछि प्रयोग गरेको छैन । सुभाय् त भन्नै आउँदैन, अझैसम्म कसैलाई भनेकै छैन ।
भक्तपुरमा बोलिने नेवारी प्रायः बुझ्छु, तर त्यही लवजमा बोल्न सक्दिन । कतिपय शब्दहरूसमेत बिलकुल फरक छन् । जस्तै पानीलाई मैले बोल्ने नेवारीमा ‘ल' भनिन्छ भने भक्तपुरमा ‘नाः' भन्छन् । ‘याकन' (चाँडो) लाई भक्तपुरमा ‘माथँ' भन्छन् । यस्ता धेरै अरू छन् । पहिलेपहिले भक्तपुरे लवजमा बोलेको सुन्दा ‘ख्वपे भाय्' भनेर हाँसो लाग्थ्यो, गिज्याइन्थ्यो । अहिले सुन्दा त्यसमा भएको विशिष्टता र मिठास अतुलनीय लाग्छ । काठमाडौं उपत्यकाबाहेक बाहिर बोलिने नेवारीको आआफ्नै लवज र विशेषता छन् । तीमध्ये दोलखामा बोलिने त त्यहींकाले मात्र बुझ्छन् । मैले सुनेको किम्बदन्तीअनुसार पञ्चपाण्डव गुप्तबास बस्दा अरू कसैले भेउ नपाओस् भनेर बोल्न विकास गरिएको भाषा रे !

म घरमा बच्चैदेखि नेवारी बोल्थेँ । बा, आमा, सानीआमा, अनि मेरा चार भाइहरू सबै नेवारी बोल्थे । हामी सबै भाइ स्कुल जान्थ्यौँ, स्कुलमा पढाइ सरकारी कामकाजको भाषा खस नेपालीमै हुन्थ्यो । त्यसबेला नेपालीलाई मात्रै राष्ट्रिय भाषा मानिन्थ्यो । अरू भाषालाई राष्ट्रिय भाषा भन्न थालेको त जनआन्दोलन १ र २ पछि न हो ।
अहिले आएर संविधानमै नेपालमा बोलिने सबै भाषालाई राष्ट्रिय भाषा भनेको छ । त्यसअघि पनि सबै भाषा राष्ट्रिय नै हुन् र खस नेपालीचाहिँ राष्ट्र भाषा अर्थात कामकाजका लागि सबैले साझारूपमा बोल्ने हो भनेर पनि अथ्र्याइन्थ्यो । यसबारे म खासै ज्ञान राख्दिन । मैले माथि भनेका कुरा गलत हो भने क्षमाप्रार्थी छु । प्रसंग फेरि जोडौं, हामी पाँच भाइ स्कुलमा नेपाली बोले पनि हामीलाई घरमा नेवारी बोल्न गाह्रो थिएन ।
हामी पाँचभाइमध्ये कान्छोबाहेक सबैको नेवार स्वःजातिमै बिहे भयो । मेरो श्रीमती र बुहारीहरू (कान्छो भाइको श्रीमतीबाहेक) सबै नेवारी नै बोल्छन् । जब हाम्रा बच्चाहरू भए, एक्कासी घरमा बोल्ने भाषामा परिवर्तन आउन थाल्यो । पहिला दुइटा बच्चाहरू अढाइ तीन वर्ष अर्थात नर्सरी नजाँदासम्म खासै फरक आएको थिएन ।
जब बच्चाहरू थपिँदै गए अनि नर्सरी हुँदै स्कुल जान थाले तिनीहरूसँग नेवारी लगभग टुट्यो नै । यही स्थिति नेवारी बोल्ने धेरैजसो नेवार समुदायको छ । नेवारी बोल्ने नेवार भनेर तोक्नुको कारण नेवारी नबोल्ने नेवार पनि छन् । यी भनेका खासगरी व्यापार, व्यवसायको सिलसिलामा अन्यत्र गएर बसोबास गरेकाहरू जो पुस्तौँपछि विस्तारै नेवारी बोल्न बिर्सेकाहरू हुन् । अहिले, अर्को एकथरी थपिएको छ, बाज्ये बज्यै, आमाबाबु नेवारी बोल्ने र छोराछोरी, बुहारी र नातिनातिनासँग खस नेपाली बोल्ने ।
जब बच्चाहरू थपिँदै गए अनि नर्सरी हुँदै स्कुल जान थाले तिनीहरूसँग नेवारी लगभग टुट्यो नै । यही स्थिति नेवारी बोल्ने धेरैजसो नेवार समुदायको छ । नेवारी बोल्ने नेवार भनेर तोक्नुको कारण नेवारी नबोल्ने नेवार पनि छन् ।
यस्तो हुनुमा दुइटा कारण छन् । पहिलो, परिवार स्वयंले आफ्नो मातृभाषाभन्दा खस नेपाली भाषालाई राष्ट्रिय भाषाको रूपमा प्राथमिकता दिनु, जसको मुख्य अभिप्राय बच्चाहरूलाई स्कुलमा पढ्न लेख्न सजिलो होस् भन्ने हो । दोस्रो, बच्चाहरू शिशु अवस्थादेखि नै नर्सरी, किन्डरगार्टेनको नाममा घरपरिवारबाट दिनभरि छुट्टिए, जसको कारण सानैदेखि ती नेपालीमै अभ्यस्त हुनथाले र घरमा पनि नेपालीमै बोल्न सुबिस्ता माने । आमाबाबु अनि बाज्येबज्यै पनि बच्चाहरूसँग नेपाली भाषामा बोल्न रमाउन थाले । किनकि आफूबीच उनीहरू प्रायः नेवारी नै बोल्ने भएकाले बच्चाहरूसँग नेपालीमा बोल्नु तिनका लागि स्वाद फेर्नुजस्तै भयो ।
यिनै परिस्थिति मेरो परिवारमा पनि रह्यो । यसले मलाई केही पिरल्यो र घरमा बच्चाहरूलाई नेवारीमा बोल्न लगाउने कोशिस गरेँ । कम्तीमा मसँग बोल्दा नेवारीमै बोल्न बाध्य पार्ने चेष्टा गरेँ । तर मेरो उक्त प्रयासको विरोध नभए पनि त्यसमा अरू परिवारका सदस्यको खासै सहयोग रहेन । तिनका मनमा बेकारमा बच्चाहरूलाई गार्‌हो पारिरहेछ भन्ने लाग्थ्यो । त्यो म बुझ्थेँ । कहिलेकाहीँ भन्थे पनि पछि आफैं विस्तारै बोलिहाल्छ नि । म भन्थेँ, स्कुलमा त नेपाली नै बोल्छ नि, घरमा त नेवारी बोलोस् । मैले सक्दो प्रयास गरेँ ।
म स्वयं ती बच्चाहरू हुर्कंदै गर्दा अध्ययन अनुसन्धानको लागि विदेशमा भएकाले थप जोड गर्न पाइन । अहिले ती सबै हुर्किसके । ती सबैले नेवारी नबोले पनि बुझ्छन् र चाहेमा कामचलाउ बोल्छन् पनि । सबैभन्दा जेठीले राम्रै बोल्छिन् । छोरीहरू सबै (कान्छो भाइको बाहेक)को बिहे भइसक्यो, त्यो पनि नेवार परिवारमै । पाँचवटा सम्धी परिवारमध्ये तीन सम्धी परिवारका आमा बा र ज्वाईंहरूबीच नेवारीमै संवाद हुन्छ भने दुई सम्धी परिवार नेवारी बोल्दैनन् । रमाइलो भनौँ या नरमाइलो, नेवारी बोल्ने सम्धी परिवारमा पनि बुहारीहरूसँगको संवाद नेपालीमै हुन्छ । तिनका बच्चाहरूको कुरै भएन ।
मसँग तथ्यांक त छैन, तर मेरो हचुवा अनुमान अधिकांश नेवार परिवार खासगरी सहरियाहरूका नयाँ पुस्ता नेवारी बोल्दैनन् । यसको अर्थ अब नेवारी भाषा लोपोन्मुख हुँदैछ भन्ने नै हो । यसको जगेर्ना गर्ने कसले ? भन्नुपर्दा राज्यलाई दोष दिन सजिलो होला । पक्कै पनि राज्य दोषी छ । किनकि राज्य भाषामैत्री भएन । राज्यले विभेदपूर्ण व्यवहार गरेकै हो । सर्वोच्च अदालतले नेपालीबाहेक अन्य भाषालाई सरकारी प्रयोजनमा मान्यता नदिएर भाषाको प्रयोग र जगेर्नामा बाधक बनेकै हो । तथापि भाषा विभिन्नभाषी नागरिकले बोल्ने हुन् । जब तिनैले बोल्दैनन् भने दोष राज्यलाई मात्र दिएर भएन ।
कति बाँच्लान् र ती बाज्यबज्यै र बाबुआमा जसले आज पनि नेवारी बोल्छन् ? कठोर भएर भन्नुपर्दा तिनले बोल्ने नेवारी तिनैसँग चितामा खरानी हुँदै जानेछ । तिनका छोराछोरी नातिनातिनालाई केही फरक पर्ने छैन किनकि तिनले त आज पनि नेवारी बोल्दैनन् र भोलि तिनका सन्तानले बोल्छन् भन्ने अपेक्षा पनि राख्दैनन् ।
एउटा पुरानो याद, मेरो कार्यालयमा वरिष्ठ, कनिष्ठहरूमध्ये नेवारी बोल्ने र नेवारी बोल्न नजान्ने दुवैथरिका नेवार थिए । तीमध्ये नेवारी नजान्नेको त कुरै भएन । तर नेवारी बोल्नेले पनि कार्यालयमा नेवारी बोल्दैनथे । यतिसम्म कि दुइटा नेवारमात्र भएका बेला पनि नेवारी बोल्दैनथे । मैले मेरो वरिष्ठ (सबै होइनन्)सँग नेवारीमा बोल्दा नेपालीमा जवाफ पाउँथे । मानौँ, नेवारी बोल्दा कस्तो सोमत (म्यानर) नभएको जस्तो ठान्ने ।
मुखै फोडेर भनेका त होइनन्, तर तिनका हाउभाउले त्यही बुझिन्थ्यो । अर्थात, कार्यालयमा खस नेपालीबाहेक अरू स्वदेशी भाषा बर्जित नै भएको जस्तो । यो म स्वयंले काठमाडौंकै नेवार बोल्ने केही नेवार हाकिमबाट भोगेका कुरा हो । यसले के देखाउँछ भने खस नेपाली भाषाबाहेक अरू आफ्नै मातृभाषा पनि आफैंलाई दोस्रो दर्जाको लाग्नु हो । म पनि मान्छु समूहमा सबैले नबुझ्ने भाषा नबोल्नु राम्रै हो । तर आफ्नै मातृभाषी र बोल्न जान्नेबीच स्वाङ गर्नुको कुनै तुक छैन । एउटा प्रसंग, युरोपमा ‘स्कान्डिनेभियन' भनेर डेनमार्क, स्विडेन र नर्वे तीन मुलुकहरू छन् ।
तिनका आआफ्नै भाषा छन् तर एकले अर्कोको भाषा बुझ्छन् तर खासै बोल्दैनन् । रमाइलो के छ भने तिनीहरूबीच कुराकानी हुँदा डेनमार्ककाले डेनिसमै, स्विडेनकाले स्विडिसमै र नर्वेकाले नर्वेजियनमै बोल्छन् र आआफ्नै भाषामै जवाफ फर्काउँछन् । अर्थात आफू बोल्दा आफ्नै भाषामा र जवाफ सुन्दा अरूको भाषामा । यसलाई भनिन्छ, भाषामैत्री वातावरण ।
नेपालमा भाषासम्बन्धी समस्या सबैले बुझेका छन् । भाषाको सम्बन्धमा सबैको चेतना बढेको छ । सम्बन्धित भाषाविद् र अगुवाहरू यसको लागि आफ्नै किसिमले लागि परेका छन् । भाषासम्बन्धी अधिकारको माग गर्दा शिक्षा आआफ्नै मातृभाषामा हुनुपर्छ भन्ने एउटा पक्ष रहेको छ । किनकि मातृभाषामा सिकिने शिक्षा बढी बुझिने, व्यवहारिक र टिकाउ हुन्छ । यसका ज्वलन्त उदाहरण छन् । जापानी, चिनियाँ, कोरियन, रुसीलगायत विभिन्न युरोपियनहरूले आआफ्नै भाषामा शिक्षा लिएर विज्ञान र प्रविधिका क्षेत्रमा धेरै प्रगति र उत्कृष्ट नमुनाहरू पेस गरेका सबै सामु प्रष्ट छ ।

जसको जुन मातृभाषा छ, उसले कक्षा १२ सम्म त्यो भाषा अनिवार्य पढ्न/लेख्न पर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । स्कुलमा होइन, आआफ्नै घरघरमा । तिनका गुरु भनेका अविभावक हुन्छन् र आवश्यक परेमा घर छिमेकमै गुरुका व्यवस्था पनि गर्लान्/होलान् ।
जर्मन, फ्रान्सलगायतका धेरै युरोपेली मुलकमा अंग्रेजी बुझे पनि बोल्दैनन्, नबुझे झै गर्छन् । जापान चीन, कोरियालगायत कतिपय युरोपेली मुलुकका बहुसंख्यक मानिसले अंग्रेजी भाषा जान्दैनन् । यसमा समयकाल र भूराजनीतिबाट उत्पन्न स्वाभिमान र अहंकारको मि श्रण छ । माथि उल्लिखित मुलुकहरू आज समृद्ध छन्, समृद्ध हुँदै आए, तर अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा भाषाकै कारण अलि पछि पनि परे । यो यथार्थ हो । अहिले तिनै मुलुकहरू अंग्रेजी भाषालाई प्राथमिकता दिइरहेका छन् । यसको अर्थ यो होइन कि तिनले आफ्नो भाषालाई छोडे ।
यस लेखमा मैले नेवारी भाषाको उदाहरण दिएँ जसको म र मेरो परिवार आफैं पात्र हुन् । नेपालमा सूचित १२७ भाषाहरूमध्ये अधिकांशको नियति लगभग यस्तै होला भन्ने अनुमानमात्र गर्न सक्छु । तीमध्ये कतिपय त लोपोन्मुखमात्र होइन, लगभग लोप नै भइसकेको अवस्थामा होलान् । हामी नेपालीको समुचित कुरा गर्दा खस भाषा नै मातृभाषा हुनेबाहेक अन्य सबैलाई तीनवटा भाषा अनिवार्य हुनुपर्छ भन्ने मेरो मान्यता हो । मातृभाषा, कामकाजको भाषा र बढी चलनचल्तीमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय भाषा अर्थात अंग्रेजी भाषा ।
यीबाहेक अरू धेरै भाषाहरू छन्, जो कसैले सिक्न सक्छन् सिक्नु लाभदायक छ । यसतर्फ सबै परिवारका अविभावक सजग रहनैपर्छ । आफ्नो भाषा सिकाउन गाह्रो र लाज मान्न हुँदैन ।
यही सन्दर्भमा राज्यलाई मेरो एउटा सुझाव छ । कामकाजको भाषा खस नेपाली अनिवार्य नै भो । त्यसमा कसैको दुई मत हुनै सक्दैन । (प्रादेशिक शासन कार्यान्वयनमा आएपछि प्रदेशको छुट्टै आधिकारिक भाषा हुनसक्छ, तर पनि सबै प्रदेशबीच खस नेपाली नै साझा भाषा हुनेछ ।) त्यस्तै अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको रूपमा अंग्रेजी पनि अनिवार्य नै भो । अब अनिवार्य हुनुपर्‌यो, आआफ्नो मातृभाषा । सवा सयभन्दा बढी भाषा भएको मुलुकमा यो कसरी सम्भव होला भन्ने पक्कै लाग्ला । यो सम्भवमात्र होइन सरल पनि छ ।
जसको जुन मातृभाषा छ, उसले कक्षा १२ सम्म त्यो भाषा अनिवार्य पढ्न÷लेख्न पर्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । स्कुलमा होइन, आआफ्नै घरघरमा । तिनका गुरु भनेका अविभावक हुन्छन् र आवश्यक परेमा घर छिमेकमै गुरुका व्यवस्था पनि गर्लान्÷होलान् । मेरो विचारमा यो एउटा उत्तम उपाय हुनसक्छ, किनकि कुनै पनि स्कुलमा सबै भाषाको पठनपाठन सम्भव छैन । (घरमै पढ्ने भन्नाले नौलो लाग्ला । अमेरिकामा करिब २० लाख केटाकेटी घर पाठशाला (होम स्कुल) कार्यक्रमअन्तर्गत घरमै पढ्छन्, स्कुल जान्नन् ।) यसमा राज्यले गर्नुपर्ने व्यवस्था भनेको सबै भाषाको पाठ्यक्रम बनाउने र स्कुलले परीक्षा र परीक्षकको व्यवस्था गर्ने ।
बन्न गइरहेको भाषा आयोगले यसमा प्राथमिक भूमिका निर्वाह गर्नसक्छ । परीक्षामा उतीर्ण वा अनुतीर्ण नगर्ने । निश्चित तोकिएको न्यूनतम अंकभन्दा जति बढी आउँछ वा पूरै प्राप्तांकलाई बोनसको रूपमा कुल प्राप्तांकमा थप गरेर जिपिए (ग्रेड प्वाइन्ट स्केल) बढाउनमा योगदान हुने व्यवस्था गर्ने । यो व्यवस्थाले घरघरमा सबै परिवारलाई मातृभाषा बोल्ने र सिक्ने वातावरणको सिर्जना हुन्छ । बोनस अंक पाइने भएपछि खस भाषा नै मातृभाषा हुनेका लागि के गर्ने ? तिनका त अरू मातृभाषा छैन । बोनस अंक त नपाइने भो । तिनका लागि स्वेच्छामा अरू कुनै पनि भाषा पढ्न पाउने गर्ने । यसले विभिन्न भाषीबीच सौहाद्रता ल्याउन मद्दत मिल्नेछ ।
http://www.annapurnapost.com/news/51453