Showing posts with label literature. Show all posts
Showing posts with label literature. Show all posts

Sunday, March 31, 2024

यौनिक विषयका कथा

 २७ फागुन २०७९, शनिबार


विभिन्न संस्कृति, परम्परा र त्यसभित्रका अन्य विषयमा केन्द्रित भएर साहित्य सिर्जना गर्ने क्रम नेपाली साहित्य जगत्मा बढिरहेको छ । यसैक्रममा रत्न प्रजापतिको ‘रित्तो रथ’ कथा सङ्ग्रह बजारमा आएको छ । यस सङ्ग्रहका कथामा नेवारी संस्कृति र त्यस संस्कृतिभित्र अन्तर्निहित यौन मनोविज्ञानलाई रोचक रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । ‘रित्तो रथ’का अधिकांश कथामा यौनिक झलक पाइन्छ । सङ्ग्रहमा बत्तीसवटा कथा समावेश छन् । सामाजिक विषयमा लेखिएका कतिपय कथामा यौनमनोविज्ञान सुटुक्क घुसेको पाइन्छ । सामाजिक विकृति विसङ्गतिप्रति रोचक ढङ्गले प्रहार गर्नु प्रजापतिका कथा वैशिष्ठ नै हुन् । नेवारी संस्कृति र यसभित्र जोडिएका विविध प्रसङ्गबाट कथावस्तु ग्रहण गरी कथा लेखनमा सक्रिय प्रजापतिका ‘बिसन्चो’, ‘सेतो बादल’, ‘बदाम बेच्ने केटी’, ‘स्वच्छन्द साँझ’ आदि कथा सङ्ग्रह प्रकाशित भइसकेका छन् । 

‘रित्तो रथ’ कथा सङ्ग्रहमा यौनमनोविज्ञान, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक आदि विषय पाइन्छन् । अधिकांश कथामा पात्रको यौन मनोग्रन्थीलाई सूक्ष्म ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । आफ्नै समाज र संस्कृतिका साक्ष्य कथाकार प्रजापतिका ‘रित्तो रथ’, ‘रङ्गीन बाफ’, ‘तेबाचाको फेसबुक स्टाटस’, ‘खर्पन’, ‘नागरिकता’, ‘जाडो जिजीविषा’, ‘सपनाको अवसान’, ‘तलमाथि’, ‘अर्कै घरबाट’ यस ग्रहमा सङ्गृहीत राम्रा कथा हुन् । त्यस्तै ‘त्यो रात’, ‘उकुसमुकुस’, ‘उपदेश’, ‘धमिलो तस्बिर’, ‘मान्छेको स्वाद’ आदि कथा पनि प्रभावकारी मानिन्छन् । उहाँका अधिकांश कथामा नेवारी समाजको जीवन्त संस्कृतिको प्रतिविम्ब पाइन्छ, जसका कारण कथामा आञ्चलिकताको पनि केही आभाष पाउन सकिन्छ । 

जनप्रतिनिधिबाट नै जनता ठगिएको कुरालाई ‘गन्ध’ कथामा चित्रण गरिएको छ । त्यस्तै, हिंसाबाट पीडित महिला र पुरुषकोे कथा हो– ‘सामाजिक तन्नेरी सुरक्षित तरुनी’ । यस कथामा सुन्तला बेच्ने आफ्नोे श्रीमान् गुमाएकी तरुनी र श्रीमती गुमाएको तन्नेरीको कथा छ । यस कथामा पनि यौनमनोविज्ञानलाई उत्कृष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । ‘रङ्गीन बाफ’मा घरमा श्रीमती हुँदा पनि अन्य नारीप्रति लोभिएका पुरुष मनोवृत्तिलाई सटिक ढङ्गले उतारिएको छ । डनतन्त्रका अगाडि गणतन्त्र, लोकतन्त्र हराएको आभाष ‘गन्ध’ कथामा पाइन्छ । ‘साहिँलीको कुखुरी’मा पराजित मानसिकता प्रस्तुत गरिएको छ भने मान्छेको स्वादको आदत बडो गज्जबको हुने कुरा ‘मान्छेको स्वाद’मा कथाकारले सहज रूपमा उल्लेख गर्नुभएको छ । शिक्षण पेसाभित्र अन्तर्निहित कमाउ धन्दा र त्यसले शिक्षा क्षेत्रमा पारेको असर ‘भेद’ कथामा पाइन्छ । पुख्र्यौली पेसाको निरन्तरतासँग आधुनिक प्रविधिको राम्रो फ्युजन भएको कथा हो ‘तेबाचाको फेसबुक स्टाटस’ । तेबाचालाई आधुनिक जमानामा पनि प्रविधिको प्रयोग गर्ने ज्येष्ठ नागरिक पात्रका रूपमा लिन सकिन्छ । अचेल खर्पनको भारीभन्दा जिन्दगीको भारी निकै गहुँ्रगो लाग्न थालेको छ भन्ने तेबाचाको फेसबुक स्टाटसमा जीवनको यथार्थ पक्ष झल्किएको छ, जुन यस समाज र तेबाचाले बाँचेको जीवनको यथार्थ हो । तल्सिङ र मोहीबीचको समस्यालाई ‘खर्पन’ कथामा प्रस्तुत गरिएको छ । उक्त कथामा पुख्र्यौली किसानका समस्यासँगै बिकुनसिंह ध्वंब्वाले खर्पनको एकापट्टि आफ्नो जिन्दगी देखेको र अर्कोपट्टि आफ्नो संस्कृति देखेको उल्लेख गरिएको छ । 

त्यस्तै मनमा दुःख, पीडा भएमा कामको सन्तुष्टि नमिल्ने र नतिजा सोचेजस्तो नआउने कुरा ‘हरियो जमरा’ कथामा पाइन्छ । ‘रित्तो रथ’ कथामा पाटनको मच्छेन्द्रनाथको रथ यात्राको विस्तृत वर्णनका साथै मुख्य पात्र ज्ञानीमाया र बाबुराजाको कथा छ । उसलाई रथ होइन बाबुराजाको मनले आफूतिर तानेजस्तो लाग्छ । जब जात्रा सकिन्छ तब रथ रित्तो हुन्छ । त्यसलाई कसैले वास्ता गर्दैनन् । त्यस्तै, बाबुराजाको प्रेममा डुबेकी ज्ञानीमाया पनि उसको वास्तविकता थाहा पाएपछि आफूलाई रित्तो रथसँग तुलना गर्न पुग्छे । उसको मनको रथ पनि रित्तो बन्न पुगेको यथार्थ यस कथामा पाइन्छ । 

निम्नवर्गले आर्थिक समस्याका कारण भोग्नुपर्ने थुप्रै समस्यामध्येको एउटा समस्यालाई ‘घुँक्कघुँक्क’ कथामा चित्रण गरिएको छ, जुन कथामा अभावका कारण छोरीको विवाह गर्न नसकिएको विषय रहेको छ । पहिरोले घर बगाउँदाको चिन्ता बोकेको ‘नागरिकता’ कथाभित्र मानिसको पहिचान र अस्तित्वको विषयलाई उठाइएको छ । पहिरो पन्छाएर एउटा बाकसमा रहेको नागरिकता भेटिएपछि लालबहादुरको खुसीलाई कथामा उतारिएको छ । यस खुसीमा उसले नागरिकतालाई आफ्नै नवजात शिशुझैँ सुम्सुम्याउन पुगेको छ । अंशबन्डाका कारण पैतृक सम्पत्ति विभाजन हुँदा नेवारी संस्कृति हराउन पुगेको कथा ‘भुलाँ’मा पाइन्छ । सडक विस्तारसँगै उठिबास भएको र कबाडी बटुल्ने कुमारी केटीहरूको पीडालाई ‘सबिरा’ कथामा उतारिएको छ । बाँचुञ्जेल सकसपूर्ण बाँच्ने र मरेपछि चाहिँ भाग्यमानी भन्ने नेपाली समाजको यथार्थ चित्रण 

‘भाग्यमानी’ कथामा पाइन्छ भने ‘तस्बिर’मा यात्राका दौरान बस्न पुगेको प्रेमको चित्र पनि रोचक ढङ्गमा उतारिएको छ । 

सङ्ग्रहमा समावेश ‘सपनाको अवसान’ मा वैदेशिक रोजगारीको पीडालाई उठान गरिएको छ । सधैँझैँ बाकस अर्थात् ज्यामितीय बाकस लिएर विद्यालय जाने ऊ परिवारको चाहना र समृद्धिका लागि विदेश पुग्छ अनि परिवारका लागि दुःख गरेर पैसा पठाउँछ । तर विडम्बना ऊ एकदिन आफैँ बाकसभित्र बन्द भएर आउन बाध्य हुन्छ । यस कथामा वैदेशिक रोजगारमा ज्यान गुमाउने नेपाली युवाको दर्दनाक कहानी र अभिभावकको सपनाको अन्त्य हुन पुगेको कुरा देखाइएको छ । ‘टाँक’ टाँकसँग जोडिएको मनोविज्ञानलाई सहज ढङ्गले उतार्दै नारीमाथि शङ्का गर्ने पुरुष प्रवृत्तिको उल्लेख पाइन्छ । ‘भाँडो’ यौन मनोविज्ञानमा आधारित प्रतीकात्मक कथा हो भने लोग्ने परदेश लागेपछि श्रीमतीमा बढ्ने यौन चाहनाको भोकलाई आधार बनाएर लेखिएको कथा हो 

‘त्यो रात’ । 

कथाको भाषाशैली सरल सहज छ भने कथाका पात्रले बोल्ने भाषाले उनीहरूको समाज र वर्गलाई पनि चित्रण गरेको छ । कथामा पात्रका संवादका रूपमा नेपाल भाषा र अन्य भाषा पनि प्रयोग भएको देखिन्छ । नेवारी संस्कृतिका विभिन्न प्रसङ्ग र विषयवस्तुमा आधारित भएर सिर्जना गरिएका सङ्ग्रहका कथाहरू रोचक र पठनीय छन् भने समग्र कथामा यौनका विषयलाई नै प्राथमिकता दिएको पाइन्छ । शिखा बुक्स बागबजारले प्रकाशनमा ल्याएको २८२ पृष्ठको यस कृतिको मूल्य ४७५/– रुपियाँ रहेको छ ।

https://gorkhapatraonline.com/news/57004

युगकविको काव्यिक चेतना

डिल्लीराम मिश्र ‘कलमजीवी’

पुष २८, २०८० शनिबार १२:१३:३६


 नेपाली साहित्यमा नयाँ चेतनाको गन्तव्य देखाउने युगकवि सिद्घिचरण श्रेष्ठ जसले आफ्नो सर्वस्व त्यागे, तर साहित्य त्याग गर्न सकेनन्।

तिम्रै सुन्दर हरियालीमा

तिम्रै शीतल वक्षःस्थलमा
यो कविको शैशवकाल बित्यो

हाँस्यो खेल्यो वन कुञ्ज घुम्यो
मेरो पियारो ओखलढुंगा !

युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ

नेपाली काव्यक जगत्मा युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठको विशिष्ट र ओजस्वी स्थान छ। नेपाली साहित्यजगत्का सुविख्यात् कविमध्ये सिद्धिचरण एक हुन्। उनको कविताशिल्पको अन्तिम खोज भनेकै मानव हो। सिद्धिचरणका कवितामा विश्वको व्यथा छ, निजी मर्मस्पर्शिता छ। समाज सुधार्ने सामथ्र्य र उर्जत्व छ। उनका कवितामा देशप्रेम र चरम राष्ट्रभक्ति छ। उनका कवितामा प्रकृतिको जति उपासना र आराधना छ, त्यति नै राजनीतिक चेतना र संवेदनाको सहज धारा–प्रवाह र गूढ वेदना जीवन्त छ। उनी ज्यादै गहिरो आन्तरिक कल्पनामा डुबेर असीम आकाशमा उड्न पुग्छन्।

प्रकृतिको चित्रणतिर दृष्टि दिएर पनि रहस्यवादी बन्छन्। आशावादी भएर पनि भित्री दर्दको मधुर–धारा ओकल्न सक्नु एवं अतृप्त पिपासुहरूलाई तृप्त गराउन सक्नु उनको कवित्व प्रतिभाको अविनाशी क्षमता हो। वेदनात्मक भावना सुन्दर शैलीबाट प्रकाश गर्नुमै उनको बैशिष्ट्य छ। त्यसैले उनी छन्दको पर्खाललाई नाघेर मुक्तक छन्दको मैदानमा पुग्छन्। काव्यिक माध्यमद्वारा समाजलाई माथि उठ्ने चेतना दिनु उनको अर्को वैशिष्ट्य हो। यसकारण सिद्धिचरणका कवितामा विरोधाभाष छैन, परन्तु सामाञ्जस्य छ। प्रकृतिको अत्यन्त सरलचित्रण गर्नु तथा राष्ट्र र समाजलाई उठ्न चेतना प्रवाह दिनु उनको लेखनकलाशिल्पको वैशिष्ट्य हो।

नेपाली साहित्य समाजमा चेतना र जागरणको उजागर गर्ने सिद्धिचरण प्रकृतिकवि, मानवतावादी कवि प्रगतिचिन्तन कवि, रोमान्टिक कवि, सामाजिक यथार्थवादी सर्जक तथा युगकविका रूपमा अमर अजर छन्। नेपाली काव्यसाधनामा नवीन आयाम र चमत्कारी शैली शिल्पका धरोहर युगकविको योगदान उनका समकालीन सर्जक–स्रष्टाभन्दा धेरै पृथक् छ। मानवमात्रका लागि बन्दनीय व्यक्तित्व सिद्धिचरणले आधुनिक नेपाली भाषासाहित्यको प्रवद्र्धनमा ऐतिहासिक योगदान पुर्‍याएका छन्। उनका कवितामा क्रान्तिचेतना मात्र हैन, काव्यपरम्परामा प्रकृतिको प्रयोग र स्वकीयता बढी बुलन्द छ। त्यसैले कवितात्मक शैलीमा सिद्धिचरण युगको आवश्यकता थिए।

नेपाली साहित्यमा नयाँ चेतनाको गन्तव्य देखाउने सिद्धिचरण जसले आफ्नो सर्वस्व त्यागे, तर साहित्य त्याग गर्न सकेनन्। किनकि साहित्य राजनीतिभन्दा दर्जनौं गुनामाथि छ। कुनै पनि मुलुकको राजनीति त्यहाँको साहित्य र संस्कृतिमार्फत निर्देशित हुनेगर्छ। यस अर्थमा सिद्धिचरण नेपाली साहित्यमा सिर्जनशीलताको प्रतीक मानिन्छन्। उनको अत्यन्तै लोकप्रिय, सर्वप्रिय र कर्णप्रिय गीतिकविता मेरो प्यारो ओखलढुंगा एक कालजयी सिर्जना हो।

नेपाली शोककाव्य जगत्मा कविवर माधवप्रसाद घिमिरेको जीवन्त सिर्जना गौरीको जुन स्थान र परिचय छ, देशभक्तिको भावनामा सिद्धिचरणकोे ओखलढुंगा कविताको त्यही स्थान छ। केही वर्षअघि युगकवि सिद्धिचरण पुरस्कार समर्पण समारोहमा गणतन्त्र नेपालका प्रथम राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवले सिद्धिचरणको मेरो प्यारो ओखलढुंगा मेरो प्यारो नेपाल हो भन्ने मर्मस्पर्शी उद्गार व्यक्त गरेका थिए, जसबाट सिंगो राष्ट्रको आत्म बोल्छ। नेपाली राष्ट्रप्रेमप्रति मार्मिक चेतना–प्रवाहमा रहेको उनको एक कवितांश –
    क्यारुँ म यो देश निमित्त क्यारुँ
    नाचु कि गाउँ कि गला मिलाऊँ !
    सहर्ष काटी शिर नै चढाऊँ 
    या श्वास जम्मै यसमै मिसाऊँ !

नेपाली भाषासाहित्यको क्षेत्रमा १९५१ सालदेखि २००० सम्म अर्थात् यो आधा शताब्दीबीच देशमा जति पनि कविलेखक, साहित्यकार एवं वाङ्मयिक साधक सर्जकको जन्म भएबाट यस युगलाई स्वर्ण युग मानिएको छ। युगकवि सिद्धिचरण यसै युगका एक कालजयी प्रतिमूर्ति हुन्। त्यसैले प्रतिभा जन्मनु संयोगको कुरा हो सारको हैन। यसकारण त्यहाँदेखि यहाँसम्म आइपुग्दा दर्जनौं दर्जन उत्कृष्ट प्रतिभाको जमघट त्यस युगमा भएको छ। गुणात्मक र संख्यात्मक दुवै दृष्टिकोणबाट पनि यसलाई अत्यन्त सम्पन्न र वैभवशाली समय मानिएको छ।

यसै युगको बीचतिर १९६९ जेठ ९ गते पूर्वी नेपालको रमणीय जिल्ला ओखलढुंगामा सिद्धिचरणको जन्म भएको हो। उनले सर्वप्रथम १९९१ सालमा गोरखापत्रमा भुइँचालो शीर्षकृत कविता लेखनबाट आफ्नो साहित्यिक यात्रा आरम्भ गरेका हुन्। राष्ट्र, राष्ट्रियता एवं जन्मभूमिप्रतिको स्नेहपूर्ण भक्तिभाव उजागर गर्ने उनको चम्कन युवक चम्क कविताले राष्ट्रबोधको बारेमा सुन्दर साहित्यचेतना– प्रवाह गरेको छ। उनका कवितामा एकातर्फ प्रकृतिप्रेम र मानवीय संवेदना प्रतिबिम्बित छ भने अर्कोतर्फ समाज सुधारको पक्ष पनि दरो रूपमा मौलाएको छ।

सफल प्रकृति चित्रण र समाजलाई युगबोध चेतनातर्फ अभिप्रेरित गर्नु कविको वैशिष्ट्य कर्मसाधना हो। उनी कर्मसाधनालाई पूजा गर्छन् र सम्मान पनि। मुलुकभित्र नेपाली समाजमा जनचेतना र जागरण अभिवृद्धि गर्ने कार्यमा अन्य साहित्यिकहरूले जस्तै उनले पनि गहन भूमिका खेलेका छन्। तत्कालीन राजनीति र साहित्यिक जगत्मा विद्रोह र नवक्रान्तिको शंखघोष गर्ने प्रातः स्मरणीय विशिष्ट प्रतिभा युगकविले कविताको माध्यमद्वारा युगचेतना र जागरणको आन्दोलन आरम्भ गरेका हुन्। नेपालको प्रजातान्त्रिक आन्दोलनका एक शिखरपुरुष गणेशमान सिंहलाई गणेशमान बनाउन सिद्धिचरणको स्तुत्य भूमिका रहेको तथ्य स्वयंले स्वीकार गरेका छन्।

नेपाली साहित्यको समालोचना क्षेत्रमा अधिकतम् सन्तुलित, स्पष्ट र दिशानिर्देश दृष्टिकोण क्षमता राख्न सक्ने विशिष्ट विद्वान् समालोचक यदुनाथ खनाल हुन्। उनले सिद्धिचरणको काव्यकारितालाई लिएर लेखेका छन्– बीसौं शताब्दीको तेस्रो दशकतिर सूर्यविक्रम ज्ञवालीले उनका कवितामा रहेका उल्लेखनीय गुणप्रति ध्यान आकर्षण गरेपछि लगातार उनी हाम्रो साहित्यिक रंगमञ्चमा पहिलो पंक्तिमा छन्। यसकारण उनलाई बुझ्ने र सम्झने तथा सम्भवतः उनलाई कविको रूपमा मूल्यांकनसमेत गर्ने ध्येयले केही वर्षसम्म चिन्तन गरें। उनका कविताहरूमा विशेष गरेर मेरो प्रतिबिम्ब भन्ने संग्रह र लामो उर्वशी खण्डकाव्य दोहर्‍याइ–दोहर्‍याइ पढें। रत्नध्वज जोशी र विजयबहादुर मल्ललगायतले उनको विषयमा लेखेका आलोचनात्मक लेखहरू पनि पढें।

लाग्छ, अझै बुझ्न सकेको छैन। उनी सधैं केही अलग र दूर रहेकाजस्ता छन्। सिद्धिचरणप्रति यदुनाथद्वारा गरिएको यो गम्भीर समालोचकीय मूल्यांकन पनि हो। नेपाली साहित्यका विशिष्ट प्रतिभा समजस्तै सिद्धिचरण पनि एक उत्कृष्ट मानवतावादी कवि हुन्। उनको कविताको अन्तिम खोज मानव नै हो। सिद्धिचरणको साहित्यिक पेरिफेरिमा घुलमेल हुने संवाहक उर्जत्वलाई लिएर यदुनाथ पुनः लेख्छन्– उनको जीवनव्यापी कविताको उपासना छर्लंगिने इमानदारी, प्रतीकको अपरिचितता र अर्थको क्लिष्टतासँगको अधैर्य जीवनको वाजीमा पस्ने व्यक्तित्व, सुधारतर्फ प्रवृत्ति, स्वतन्त्रताप्रति गम्भीर संलग्नता– यी सबै गुणले उनको कविताले नेपाली कविताका सबै प्रेमीलाई चिरकालसम्म मुग्ध गर्न सक्छ।

आफूले जाने, भोगेको विषयमा उनी जुन तीव्र विश्वासका साथ लेख्छन्, त्यसलाई बिरलैले उछिन्न सक्छन्। उनको विषय आफैं नै हो, उनको अनुभव विशिष्ट पनि छ। मूल्यावान् पनि छ, जसले गर्दा हामी उनको कवितातिर ढल्कन्छौं। उनको कवितामा सार्वजनिनता छ। मानिसले जाग्नुपर्छ र दुःख अनुभव गर्नुपर्छ, यो उनको कविताको सन्देश हो। यस क्रममा उनको मेरो प्रतिबिम्ब कविताका यी पंक्ति–
आकृति हो तर रूपविहीन
भाषाको तर भावविहीन् !
 

नेपाली साहित्यमा महाकवि देवकोटाजस्तै स्वच्छन्दतावादी कवि सिद्धिचरणले कविता लेखनसँगै कवितामा क्रान्ति शव्दको प्रयोग गरेपछि राणा सरकारले उनलाई कैद सजाय र सर्वस्वहरणको घोषणा गरेको थियो। १९९५ माघमा वर्षा शीर्षकको कविता लेखेकाले सर्वस्वहरणसहित २० वर्ष कैद सजाय तोकी राणाहरूले उनलाई जेल पठाए। तर उनी २००२ सालमै जेलमुक्त भए। राणाशासनको दमन र अत्याचारको विरोध गर्नेमध्येका एक सिद्धिचरणले ६ दशकसम्म नेपाली कविता र काव्यशिल्पद्वारा राष्ट्रलाई जीवन्त र जागृत बनाउन विशिष्ट योगदान पुर्‍याए। यस क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान गरेका युगकविले नेपाली र नेवारी भाषामा झन्डै दुई दर्जन कृति साहित्य भण्डारलाई अर्पण गरेका छन्।

नेपाली साहित्य समाजमा चेतना र जागरणको उजागर गर्ने सिद्धिचरण प्रकृति कवि, मानवतावादी कवि प्रगतिचिन्तन कवि, रोमान्टिक कवि, सामाजिक यथार्थवादी सर्जक तथा युगकविका रूपमा अमर अजर छन्।

झन्डै सात दशकको सक्रिय जीवनकालमा भाषासाहित्य, कलासंस्कृति, सामाजिक एवं राजनीतिक चेतनाका संवाहक रहँदै ८० वर्षको दीर्घायु जीवन भोग गरे। २०४९ जेठ २२ गते जन्मेकै महिनामा शिक्षण अस्पतालमा उनको देहावसान भयो। स्वाध्याय सम्पन्न जन्मजात प्रतिभा सिद्धिचरणले २०४४ वैशाखमा भनेका थिए– अब ८/९ दिनमा म ७६ वर्षमा प्रवेश गर्न लागिरहेको छु। बेलाबेलामा केही लेखियो ती सबै रचनाहरूलाई छाडेर म अब कति दिन रहन्छु ? जीवनमा यस्तै हुँदा रहेछ भन्दै गर्दा त्यसको पाँच वर्षपछि उनको स्वर्गारोहण भयो।

सिद्धिचरणको चर्चित उर्वशी, कोपिला, मेरो प्रतिबिम्ब, कुहिरो र घाम, बाँचिरहेको आवाज, सिद्धिचरणका प्रतिनिधि कविता, तिरमिरे तारा र आँसु तथा सिस्वाँ र फुस्वाँजस्ता नेवारी काव्य उनका मौलिक कृति हुन्। उनको निधनपश्चात् छोरा रविचरणले सिद्धिचरणका छरिएर रहेका रचनाहरूको सम्पादन एवं पुनः लेखन गरेर एक दर्जन पुस्तक प्रकाशित गरे। उनले बाबुले गरेको साहित्यिक योगदानलाई नेपाली साहित्य समाज समक्ष सार्वजनिक गरेका छन्। नेपाल राजकीय प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको आजीवन सदस्य रहेका सिद्धिचरणले मदन पुरस्कार गुठीसँग संलग्न रहेर भाषासाहित्यको सेवा गरे। सिद्धिचरणले स्वदेशलगायत विश्वका आधा दर्जन मुलुकको भ्रमण गरेका थिए।

नेपाली कविता र काव्य क्षेत्रमा विशिष्ट योगदान गरेबापत् सिद्धिचरणले दर्जन पुरस्कार सम्मान प्राप्त गरेका छन्। तत्कालीन युगको संवेदनालाई युगबोधको रूपमा आफ्ना काव्यमा अभिव्यक्त गरी एउटा धारा नै प्रवाहित गरे। सोबापत प्रज्ञा–प्रतिष्ठानद्वारा सिद्धिचरणलाई २०२७ सालको त्रिभुवन पुरस्कार प्रदान गरियो। उनलाई यो पुरस्कार कवि म.वी.वि.शाहद्वारा प्रदान गरिएको हो। यस्तै युगको आधा शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि नेपाली कविता र काव्यद्वारा राष्ट्रलाई जीवन्त र जागृत बनाउनमा विशिष्ट योगदान गरेबापत सिद्धिचरणलाई २०४५ सालको पृथ्वी प्रज्ञा–पुरस्कार प्रदान गरिएको थियो। जसको राशि दुई लाख रुपैयाँ थियो। २०४५ सालमा रविचरणको सक्रियतामा युगकवि सिद्धिचरण प्रतिष्ठानको स्थापना गरिएको छ।

https://annapurnapost.com/story/450148/


Tuesday, December 19, 2023

इतिहासकारको इतिहास

 हिमेश

भीमसेन थापामाथि चित्तरञ्जन नेपालीको खोजमा टेकेर इतिहासमा फरक कोणबाट बहस भइरहन्छ

शुभकामना !

चित्तरञ्जन मेरो प्यारो दाई

तपाईको तेस्रो यस भीमरथारोहणका बेला

आज तपाईलाई देख्नेबित्तिकै मलाई लाग्यो,

देखें मैले बाँचिरहेका भगवान


अहो ! बाँच्न सक्नुपर्छ मान्छे भएर

भगवान पनि हुँदोरहेछ

दाई, तपाईको देवत्व हेर्दा हेर्दै

सफा गर्न दिनु मेरो खराबी !

यो नेपाल भाषामा लेखिएको एउटा कविताको नेपालीमा स्वतन्त्र अनुवाद हो । कवि दुर्गालाल श्रेष्ठलाई मन मात्रै पर्नुपर्छ, उनी कविता नै उपहार दिँदारहेछन् । चित्तरञ्जन नेपालीको तेस्रो भीमरथारोहणका बेला उनले यही कविता लेखे अनि दिए– उपहार । त्यो पनि फ्रेममा हालेर । अब यसलाई जो कसैले पनि खुबै गर्वले सजाउने त भयो नै । चित्तरञ्जनको अध्ययन–लेखन कोठामा यसलाई सबैले देख्नेगरि सजाइएको छ ।

दसैंले छोपिसक्दा उनै चित्तरञ्जन नेपालीको निधन भयो, ९३ वर्षका थिए । ‘आजै जस्तो हो, यो कोठा खोलेको पनि,’ छोरा मनोजप्रसाद राजभण्डारीले भने । बुबालाई उनका किताब र कागजात कसैले यताउता गरेको मन पर्दैनथ्यो । त्यसैले त्यो कोठा पनि उस्तै थियो, जस्तो उनले छाडेका थिए, परिवारले चलाउने आँटै गरेनन् । महाराजगञ्जको नारायणगोपाल मार्गभन्दा केही अगाडि उनको घर छ । त्यहीं बिते उनी । त्यही घर पुग्दा १३ दिनको काम लगभग भर्खरै सकिएको थियो ।

साँच्चै कोठा अझै जीवन्त थियो, लाग्छ, यहाँ अझै कोही छ । कोठामा छिरे लगत्तै नेपालीका एक्ला छोरा मनोज भावविह्वल भइहाले । उनका पनि एक्ला छोरा मनीष एकछिन चुपचाप रहे । पछिल्लो समय महाराजगञ्जको त्यो घरमा नेपालीसँगै चार पुस्ताको बसोबास थियो । मनीषको पनि एक्लो छोरो छ । नेपालीले तिनीहरूलाई मात्रै होइन, आफ्नी ९२ वर्षीया धर्मपत्नीलाई पनि छाडेर गए । उनकी श्रीमती हुन्, मेरीबाबा, जो स्तब्ध छिन् ।

नेपालीलाई श्रीमती खुबै प्रिय थिइन्, त्यसैले उनको नाममा नेपाल भाषामा कविता–किताबै लेखे । सायद उनको जीवनमा आमाको पनि उत्तिकै प्रभाव थियो, त्यसैले उनले जन्मदिनमा आमाको नाममा पनि कवितासंग्रह छापे नेपाल भाषामा । नेपाली नेपाल भाषाका राम्रै साहित्यकार पनि थिए । पछि नेपाल भाषा एकेडेमीको चान्सलर पनि भए । नेपाल भाषा साहित्यका जानकार रमेशकाजी स्थापितका अनुसार, ‘मेरीबाबा’ साँच्चै साह्रै सुन्दर कविताको संग्रह हो ।

त्यही पुस्तकमा नेपालीले एक ठाउँमा मीठो सम्झना लेखेका छन् । त्यस अनुसार, विवाहकै बेला मेरीबाबालाई क्षयरोग लागेको रहेछ । स्वभाविक थियो, उनीसँग नेपालीलाई विवाह नगर्न दबाब आयो । तर, नेपालीका बुबा मेदिनीप्रसाद राजभण्डारीले एउटा गज्जब निर्णय गरे, बुहारीका रूपमा भित्र्याउँदा तिनको छेल्लीमै मृत्यु हुन्छ भने पनि विवाह छोरासँगै गर्ने । तिनै मेरीबाबाले नेपालीलाई पूरै जीवन साथ दिइन्, उनीहरू आदर्श जोडी थिए ।

यो रह्यो, चित्तरञ्जन नेपालीको जीवनको एक पक्ष । खासमा उनलाई सम्झनुपर्ने सबैभन्दा ठूलो कारण भने इतिहासकारका रूपमा हो । खास कुरो उनले बैज्ञानिक ढंगले इतिहास लेखे । आफ्नो जीवनमा लगभग २९ किताब लेखे । त्यसमध्ये दुई कृतिका लागि उनलाई सधैं सम्झिनेछ–०१३ सालको ‘भीमसेन थापा र तात्कालीन नेपाल’ र ०२० सालको ‘श्री ५ रणबहादुर शाह’ । दुवै ‘क्लासिक’ पुस्तक सावित भए । भीमसेन थापामाथि लेखिएको पुस्तकका लागि उनले मदन पुरस्कार जिते । यी दुई पुस्तकमा उनले भीमसेन थापाको पनि समर्थन गरेर लेखेका छन्, अनि रणबहादुरको पनि । त्यसैले यसबारे केही न केही आलोचना भइरहन्छ नै । तर, यी यस्ता दुई पुस्तक हुन्, जसलाई एकपल्ट नपढी सुखै हुन्न । ‘वास्तवमै यी दुई नेपाली इतिहासमा असाध्यै महत्त्वपूर्ण पुस्तक हुन्, यसकै लागि चित्तरञ्जन नेपालीलाई सम्झे पनि हुन्छ,’ इतिहासकार त्रिरत्न मानन्धर भन्छन् ।

मुख्य प्रश्न हो, नेपालीले किन इतिहास लेखे ? अनि यिनै दुई पात्र (भीमसेन थापा र रणबहादुर शाह) लाई नै किन रोजे ? यसको पृष्ठभूमि यसरी तयार हुन्छ । भित्री काठमाडौंको न्ह्यायकं टोलका खास वासिन्दा हो, यो राजभण्डारी परिवार । नेपालीका पनि बाजे जुजुमान राजभण्डारीबाट कुरा सुरु हुन्छ । उनको बेला परराष्ट्र मन्त्रालय भन्नु नै मुन्सीखाना थियो । यो अन्यत्र कतै होइन्, हनुमानढोका भित्र थियो । त्यससँग जुजुमान सुरुदेखि आवद्ध थिए । पछि उनका छोरा मेदिनीप्रसाद राजभण्डारी पनि जोडिए । पछि नाति नेपाली पनि जोडिए । उनले मुन्सीखानामाा खुब मिहिनेत गरेर काम गरे । त्यहाँ रहेका महत्त्वपूर्ण एक एक कागजातको गहन अध्ययन गरे । अनि सम्भव भयो, भीमसेन थापा र रणबहादुर शाहबारे पुस्तक । फेरि यसअघि यी दुई महत्त्वपूर्ण पात्रबारे लेखिएकै थिएन् । नेपालीलाई लागेको रहेछ, कतै भीमसेन थापा र रणबहादुर शाहलाई अन्याय त भएको छैन् ? यी पुस्तकमा नेपालीले प्रस्तुत गरेको तर्कमा विमती राख्ने पनि छन्, त्यसैले यसको आलोचना भइरहन्छ ।

तर, यी दुवै पुस्तक कति तथ्यमा आधारित छ र तिनमा कति धेरै महत्त्वपूर्ण स्रोत राखिएको छ भने तिनै आलोचक पनि त्यससँग नतमस्तक भइहाल्छन् । अब प्रशंसा गर्नेहरूलाई त झन् के चाहियो ? नेपालीलाई पनि थाहा थियो, यी आलोचनाबारे । तर, उनलाई यी आलोचनाको कत्ति पनि डर भएन । उनी मान्थे– जे थियो, जस्तो थियो, त्यही हो, त्यही लेखिएको हो । फेरि बाबुराम आचार्य मेदिनीप्रसादका साथी थिए, त्यसैले छोरा नेपालीले पनि उनीसँग हेलमेलको मौका पाए ।

पछि नेपालीले (८० वर्ष पुगेपछि हुनुपर्छ) जंगबहादुरबारे पनि महत्त्वपूर्ण किताब लेखे । यो जंगबहादुरबारे लेखको संग्रह हो । ‘यो पनि असाध्यै महत्त्वपूर्ण छ, अनुसन्धात्मक छ,’ मानन्धर भन्छन् । नेपालीले पाँच वर्ष जति प्रज्ञाप्रतिष्ठानमा पनि बिताए, त्यहाँको इतिहास विभाग सम्हाले । मानन्धर के पनि मान्छन् भने त्यतिबेला नेपालीको सम्पादनमा दुई उत्तिकै महत्त्वपूर्ण पुस्तक निस्केको छ र यी पनि नेपाली इतिहास बुझ्न पढ्नैपर्छ । त्यसमध्ये पहिलो पुस्तक हो, ‘नेपालको इतिहासका विविध पक्ष’ । यसमा २५ गहन लेख संग्रह गरिएका छन् । अर्को पुस्तक हो, ‘तिब्बत र नेपालमा इटालियन धर्मप्रचारकहरू’ । यो खासमा इटालीकै लुसियानो पेटेकले लेखेको किताब हो, त्यसलाई नेपालीमा अनुवाद गरिएको हो । खासमा नेपाली परराष्ट्र क्षेत्रका विज्ञ त थिए नै, उनलाई नेपाल र तिब्बतबीचको सम्बन्धमा महारथ प्राप्त थियो । तिब्बतबारे धेरै जानकारी राख्थे । धेरै अगाडि उनले नेपाल र तिब्बतबीच एउटा लामो लेख लेखेका थिए । अहिलेसम्म पनि नेपाल र तिब्बतबारे लेख्ने हो भने त्यो लेख पढ्नैपर्छ, त्यसमा यस्तो लेखिएको थियो भनेर उद्धरण गर्नैपर्छ । तिब्बतसँगै जोडिएको अर्को पक्ष छ, सन् सत्तरीको खम्पा विद्रोह दबाउने क्रममा यसका नाइके गे वाङ्दी मारिए, नेपाली सेना नै परिचालन गरिएको थियो, यसका छुट्टै इतिहास छ । यो हो, स्वतन्त्र तिब्बतका लागि नेपाली भूमिबाट भएको शसस्त्र विद्रोह । नेपाली भूमि प्रयोग गरेर चिनिया सैनिकविरुद्ध भएको युद्ध ।

त्रिरत्न मानन्धरले के पनि सुनेका छन् भने ती मारिएका वाङ्दी साँच्चै तिनै नाइके हुन अथवा अरू नै केही हुन्, त्यसको ठ्याक्कै पहिचानका लागि नेपालीलाई नै घटनास्थल लगिएको थियो, सम्भवत: कर्णालीतिर । नेपालीले मारिएका यिनै वाङ्दी हुन भनेपछि मात्र नेपाल सरकार ढुक्क हुन सकेको थियो । यसले पनि देखाउँछ, तिब्बत विषयमा उनी कति धेरै जानकार थिए भन्ने । नेपाली र मानन्धरको चिनजान भएको धेरै पछि मात्रै हो, तर एकपल्ट चिनेपछि उनीहरू धेरै नजिक भए ।

जीवनको अन्तिम क्षणसम्म पनि उनी अध्ययन र अनुसन्धानमा भने खुबै ब्यस्त रहे । इतिहासका तिथिमितिबारे सटिक जानकारी राख्थे, सम्झन सक्ने क्षमता वास्तवकै कडा थियो । केही समय अघिसम्म पनि नेपाली मानन्धरलाई फोन गरेर सोध्थे, ‘बजारमा राम्रो पुस्तक के आएको छ हँ ?’ सोधेर मात्र नपुगेर उनले सुझाएका पुस्तक किनेर पढ्थे पनि ।

उनको खास नाम हो, नारायणप्रसाद राजभण्डारी । तर, उनलाई सबैले चिने, चित्तरञ्जन नेपाली भनेरै । उनले किन यो नाम लेखे ? यसबारे एक– दुई अनुमान छन् । जस्तो, उनको समयमा अर्कै साहित्यिक नाम राखेर लेख्ने चलन थियो । अनि आफू सरकारी जागिरे भएकाले उनी फरक नामले लेख्न चाहन्थे । यसको ठ्याक्कै उत्तर मानन्धरसँग छ । भन्छन्, ‘मलाई उहाँ आफैले भन्नुभएको हो, खासमा उनी भारतीय स्वतन्त्र सेनानी चित्तरञ्जन दासबारे खुबै प्रभावित थिए । उनी भारतीय राजनीतिक, वकिल, कविदेखि इतिहासकार पनि थिए । उनको जीवनीबारे कति धेरै प्रभावित भए छन् भने नारायणप्रसाद राजभण्डारीले आफ्नो लेख्ने नाम नै राखे, चित्तरञ्जन नेपाली ।’ साँच्चै उनको परिवारलाई यसबारे केही पनि थाहा छैन । अझ छोरा मनोज र नाति मनीष के भन्छन् भने परिवारमा इतिहास, साहित्यबारे कुरै भएन ।

नाति मनीषकै अनुसार, आफ्ना बाले निकै सहज मृत्यु आत्मसात् गरे, केही पनि दु:ख भएन । पूरा जीवनमै विरलै विरामी परे, औषधि भन्नु नै खानु परेन । निधनको एकै क्षण अघिसम्म पनि परिवारसँग हाँसीखुसी कुरा गरिरहकै थिए ।

यही परिवारलाई एउटा विषयमा भने असाध्यै गर्व छ । चित्तरञ्जन नेपालीले जे जस्तो विधामा हात हाले, सबैमा अब्बल भए । त्यो चाहे, सरकारी जागिरे होस अथवा इतिहास लेखन । अथवा साहित्यकारकै रूपमा पनि । उनको निधनपछि एकथोक काम भने बाँकी छ । एउटा इतिहासकार र साहित्यकारका रूपमा उनले जे जस्तो गरे, उनको योगदान के कस्तो रह्यो ? त्यसबारे लेखिन बाँकी छ । किनभने उनकै परिवारलाई बुबाबारे धेरै सुन्न– बुझ्न इच्छा छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १८, २०८० १०:१६https://ekantipur.com/koseli/2023/11/04/historians-history-16-29.html

उपेक्षित शान्तदास

 खगेन्द्र संग्रौला

शान्तदास बालसाहित्यका पाठशाला थिए । वैचारिक र लेखकीय जीवनको लामो सहयात्रामा उनी मेरा धेरैथोक थिए । बालकथा लेख्न मलाई प्रेमपूर्वक बाध्य गराउने पनि उनै थिए ।

जगत्मा हुनु र नहुनुको कथा रहेछ जीवन । शान्तदास मानन्धर अलि दिनअघिसम्म हामीमाझ थिए, अब छैनन् । तर, यो ‘नहुनु’ केवल दृश्यगत हो, केवल दैहिक हो यो । हाम्रो भावलोकमा त शान्तदास छँदै छन् । शान्तदास हाम्रो स्मृतिमा झनै जीवन्त छन्, झनै निकट छन्, र छन् ती झनै प्रिय ।


शान्तदासबारे अनेक प्रसंगमा, अनेक कोणबाट मैले अनेक कुरा लेखिसकेको छु । दृश्य लोकबाट अलप भएका शान्तदास अहिले मेरा आफ्नै शब्दचित्रमा मेरो स्मृतिमा यसरी प्रकट हुन्छन्, ‘शिरमा ह्याट, देहमा कमिज सुरुवाल, कुममा ‘बालकोसेली’ को झोला, मनमा अगाध बालप्रेम, वचनमा सम्मोहक माधुर्य, ओठमा मृदु मुस्कान ।....स्वभावले बडो मिजासिला, हँसिला र फरासिला मानव ।’ बस्, यिनै हुन् मैले चिनेका, संगत गरेका र केही न केही बुझेका शान्तदास मानन्धर ।

शान्तदास बितेको खबर आयो । उमेर भएको थियो ९० वर्ष, त्यसकारण यो अप्रिय खबर अनपेक्षित थिएन । परिवारजनले शान्तदासको भौतिक देह पशुपति आर्यघाटमा सेलाउने भएछन्, विद्युतीय शवदाह गृहमा । मैले सूचना पाएँ । चिन्तक, लेखक वा कलाकारको अन्येष्टिमा घाटमा जान मलाई मन लाग्दैन । सत्ता राजनीतिका ठुल्दाइ र सान्दाइहरूले अघि नै शव घेरिसकेका हुन्छन् । तिनले हाम्रो माझबाट बिदा भएका पात्रको शवमाथि बलात् आफ्नो दलको स्वामित्व थोपर्छन् र शव बलात् आफ्ना दलको झन्डाले छोप्छन् । आफ्नो छविको प्रतिरक्षा गर्न अनुपस्थित पात्रलाई तिनले आफ्नै विकृत छविमा ढाल्ने धृष्टता गर्छन् । र, यसरी तिनले उक्त पात्रको जीवन–आदर्श, पहिचान र छविलाई हुनुसम्म विकृत तुल्याउँछन् । अझ कहिले त तिनले ती पात्रको कथित सम्मानमा तोपको भड्किलो, विलासी र हिंस्रक सलामीको विद्रूप अभिनय पनि गरिहाल्छन् । यस्ता अन्त्येष्टिमा हाजिरी जनाउनु मलाई यी ठुल्दाइ र सान्दाइको अहंकारको मतियार हुनु हो जस्तो लाग्छ । त्यसैले त भनें नि, यस्तोमा म प्रायः जान्नँ ।

वैचारिक र लेखकीय जीवनको लामो सहयात्रामा शान्तदास मेरा लागि धेरैथोक थिए । बालकथा लेख्न मलाई प्रेमपूर्वक बाध्य गराउने पनि त आखिर उनै शान्तदास थिए । यस्ता शान्तदासको अन्त्येष्टिमा हाजिर नहुनु चर्कै अकृतज्ञता पो होला कि ? जाऊँ कि नजाऊँको दोमनबीच म आर्यघाट पुगें । विद्युतीय शवदाह गृहको परिसरमा जे देखें, हर्षातिरेकले म चकित भएँ । त्यहाँ जो होलान् र ती जे गर्दै होलान् भन्ने अप्रिय अनुमान थियो, त्यहाँ ती कोही थिएनन् । शान्तदासकी बहिनीको आग्रहमा बौद्धविधिले एकदिने संक्षिप्त कर्मकाण्ड चल्दै थियो । परिसरको एक कुनामा गायक आभाष फुयाँलसँग बसेर देश–दुनियाँको दशाबारे बात मार्दै थिएँ म । शारदारमण नेपालले उताबाट आउँदै आश्चर्यको भावमा खुल्दुली प्रकट गरे— हैन, यहाँ सत्ता राजनीतिका लाठेहरू एउटै देख्दिनँ त म ? के भएको हो यो अचम्म ? प्रत्युत्तरमा हामीमाझ सुखद् मुस्कानको आदानप्रदान भयो ।

पच्चीस सालदेखि गन्दा शान्तदाससँग मेरो उठबस र सहकार्यको आयु पचपन्न वर्षको भएछ । यसबीच विचार र सहकार्यको मोर्चामा मेरा थुप्रै मित्र बने । यात्राक्रममा तीमध्ये थुप्रैसँग वैचारिक जीवनको मेरो बाटो फाट्यो । तर, शान्तदास र म अविच्छिन्न सँगै रह्यौं । यो ‘सँगै रहनु’ को कारणसहितको कथा छ । शान्तदासलाई पहिलो पटक मैले कहिले, कहाँ र कुन सन्दर्भमा भेटें, अहिले ठ्याक्कै सम्झना छैन । पच्चीस–छब्बीस सालको कुरा हो यो । तिनताक म त्रिचन्द्रमा बीए पढ्दै थिएँ ।

सुदूरपूर्वको ग्रामीण भेगबाट आएर काठमाडौं खाल्डो टेक्दा–नटेक्दै लाल चिन्तनसँग मेरो साइनो गाँसिइहाल्यो । त्यही चिन्तनले डोर्‍याएर मलाई जुद्धसडक पुर्‍यायो, जहाँ सानो कोठामा नेपाल–चीन मैत्री संघ थियो । गोविन्द भट्ट त्यहीं भेटिए । भट्ट मैत्री संघका पूर्वकालिक जागिरे थिए कि पटकेकर्मी थिए मलाई थाहा भएन । मैत्री संघमा लाल चीनका सूचना र साहित्यका–सामग्री सित्तैमा पाइन्थे । ती थिए ‘पेकिङ रिभ्यु’, ‘चाइनिज लिटरेचर’, ‘सचित्र चीन’ आदि । खल्ती पोटिलो नभएको विद्यार्थीकालमा ती ‘निःशुल्क’ सामग्रीले मलाई मैत्री संघतिर खिचिरहे । संगत गर्दै जाँदा थाहा भयो, भट्ट र शान्तदासलाई जोड्ने दुई सूत्र रहेछन्– माओ र लु स्युन । र, यी दुई मानव रहेछन् नङ–मासु सरहका वैचारिक मित्र । यिनको त्यही मित्रताले मलाई शान्तदाससँग त्यहीं भेट गरायो । शान्तदास आधुनिक चीनका महान् लेखक लु स्युनका निबन्ध र कथाका अनुवादक भइसकेका रहेछन् । तिनका अनूदित कृतिहरूले डोर्‍याएर मलाई घरीघरी तिनको समीपमा पुर्‍याए ।

ऊबेला नेपालका लाल कम्निस्ट दुई लाइनका थिए । माओ लाइनका र ख्रुश्चेभ लाइनका । चल्तीको लबजमा माओ लाइनकालाई चीनपन्थी भनिथ्यो र ख्रुश्चेभ लाइनकालाई भनिन्थ्यो– रुसपन्थी । भट्ट र शान्तदास थिए– माओ लाइनका ‘चीनपन्थी’ । महेन्द्रीय राष्ट्रवाद घुलमिल भएको गोर्खे लाल चिन्तनका अनुयायीहरू ‘चीनपन्थी’ कहलिनु औधी विरोधाभाषी कुरा थियो । विडम्बनावश, यो विरोधाभाषबारे यी अनुयायीहरूमाझ छिसिक्क चर्चा भएको मलाई फिटिक्कै याद छैन ।

काठमाडौंमा मेरो लाल चिन्तन र साहित्यिक घुलमिलको वृत्त उति ठूलो थिएन । भट्ट र शान्तदास त मेरो प्रारम्भिक मित्र भइहाले । कालक्रममा थपिए टीआर विश्वकर्मा र भवानी घिमिरे, सिद्धिचरण श्रेष्ठ र दुर्गालाल श्रेष्ठ, शारदारमण नेपाल र मोहन दुवाल आदि । रामबाबु सुवेदी त मेरा सहपाठी नै थिए । अभिनारायण सुवेदी थिए जन्मले मेरै भेगका, नाताले दाजु र भावनाले साथी ।

शान्तदासद्वारा अनूदित ‘ओयाङ हाईको गीत’ भर्खरै छापिएको थियो । वामवृत्तमा पठन र चर्चाको शिखरमा थियो त्यो । शान्तदासले मलाई त्यो पढ््न दिए । र, उनले मेरो पठन प्रतिक्रियाको परीक्षा गरे । उनले सोधे, ‘यसमा तपाईंलाई सबभन्दा के मन पर्‍यो ?’ मेरो लटरपटर जबाफ अहिले मैल्यै बिर्सें । शान्तदासको प्रश्न भने मलाई सम्झना छ, ‘भन्नोस् त खगेन्जी, ओयाङ हाईले त्यत्रो ढुंगो कसरी फोर्‍यो ?’ मैले जबाफ दिएँ, ‘ढुंगामा घन बजार्दा ओयाङ हाईलाई च्याङ काई शेकका थाप्लामा घन बजारेजस्तो लाग्यो । उसको क्रोध, जोस र तागत हलक्कै बढ्यो । र, ढुंगो चकनाचुर भयो ।’ बस्, उपन्यास मैले पढेको प्रमाणित भयो । र, शान्तदासका नजरमा मेरो महत्ता र इज्जत दुवै बढ्यो । अनि हाम्रो भेटघाट र बातचित बाक्लियो ।

***

शान्तदासका जगत्लाई बुझ्ने र जीवनलाई फेर्ने माध्यम तीनवटा थिए– राजनीति, शिक्षा र साहित्य । जीवनका भिन्नभिन्न कालखण्डमा उनले यी तीनमध्ये कहिले एउटालाई, कहिले अर्कोलाई प्राथमिकता दिए । शान्ददासलाई आफ्नो आस्थाप्रति दृढ विश्वास थियो । कसले के भन्छ उनलाई वास्ता थिएन, आफ्नो अन्तस्करणले के भन्छ उनलाई केवल त्यसमा वास्ता थियो । शान्तदास निकै वर्ष आफ्नो गृहटोल झोंछेको बालसेवा विद्याश्रमको प्रधानाध्यापक भए । आफू छन् विद्यालयका प्रमुख र अभिभावकको भूमिकामा, कार्यालयको भित्तोमा उनले झुन्ड्याए– मार्क्स, लेनिन र माओका तस्बिर । उनका नाकैअगाडि र उनका कन्नापछाडि उनका कुरा खुबै काटिए । समुदायको साझा विद्यालयलाई आफ्नो दलको गोटीतुल्य बनाउने ? विद्यालयको स्वच्छ पहिचानलाई प्रदूषित गर्ने ? यी यावत् कुरा कटाइ शान्तदासले एक कानले सुने, अर्को कानले उडाइदिए । उनलाई विद्यालयभित्र फाटो पारेको बात लाग्यो । त्यो बात पनि उनले एक कानले सुने, अर्को कानले उडाइदिए । उनको नाम र प्रतिष्ठाको शक्तिले धन्न बर्खास्त हुनबाट उनलाई जोगायो ।

***

एम.ए. पढ्दापढ्दै बुर्जुवा शिक्षा बहिष्कार गरेर लागें म लमजुङतिर । आवरणमा म हाईस्कुलको हेडमास्टर भएँ, भित्री मनसुवा थियो गाउँमा लाल क्रान्तिको सन्देश फिँजाउनु । यो अभियानका मेरा प्रत्यक्ष कमान्डर शशि शेरचन थिए । र, यो अभियानका मेरा परोक्ष प्रेरकहरू थिए– शान्तदास, गोविन्द भट्ट आदि ।

पाँच/सात महिनाको अन्तरालमा म काठमाडौं आउँथे । आउँदा बस्ने मेरा प्रेमिल बास दुईवटा थिए । एउटा थियो– शशि शेरचनको डेरा, अर्को थियो– शान्तदासको घर । राजनीतिमा शान्तदास अति गोप्यतावादीमा छन् भनिन्थ्यो । र, यो पनि खुसुक्क भनिन्थ्यो– अति गोप्यतावादीका नेता देब्रे ढल्कुवा लेखक श्यामप्रसाद हुन् । प्रत्येक भेटमा शान्तदास मलाई आफ्नो गुटका राजनीतिक लिखतहरू पढेर सुनाउँथे । हस्तलिखित ती एक–दुई पन्ने लिखतका शीर्षक थिए— ‘चौथो महाधिवेशनबारे’, ‘झापालीबारे’ आदि । ती लिखत जटिल विषयका अति संक्षिप्त र सरलीकृत प्रस्तुति थिए । पछि फर्केर गम खाँदा लाग्छ, कम्निस्ट गुटहरू कट्टर धार्मिक सम्प्रदायजस्ता थिए । आफ्ना नजरमा ती आफू सर्वाङ्ग चोखा थिए, तिनका नजरमा अरूहरू थिए सर्वाङ्ग खोटा । अतिगोप्यवादी यसको अपवाद थिएन । ती टुक्रे लिखतहरूमा मेरा लागि गहन कुरा केही थिएनन् । तिनमा अरू गुटका लाइनको नाटीकुटी थियो,

आफ्ना गुटको लाइनको कुनै मूर्त चित्र थिएन । सायद गुटको नाम अतिगोप्यतावादी भएझैं त्यसका लिखतका हरफहरूमाझ त्यसको सिद्धान्त र कार्यक्रम अतिगोप्य रहेको हुँदो हो, म अकिञ्चन त्यो कसरी जानूँ ? शान्तदासका मुखबाट घरीघरी ती अपूर्ण र अमूर्त लिखत सुन्दा मलाई म कुमलकोटीले गाँजिएको किरो पो हुँदै छु कि भन्ने लाग्थ्यो । र, मलाई एकदम झिझ्याट लागेर आउँथ्यो । हाम्रो वार्ताको अर्को विषय साहित्य थियो । त्यो भने मेरा लागि हुनुसम्म रोचक थियो । शान्तदास आफूले अनुवाद गरेका लु स्युनका कथा र निबन्ध स्वाद मानीमानीकन मलाई सुनाउँथे । उनले मलाई लु स्युनका ‘बौलाहाको डायरी’, ‘आह क्युको साँचो कथा’ आदि अर्थ्याए । अर्थ्याएपछि उनी मलाई सोध्थे— ठीक छ ? त्यो ‘ठीक छ’ मा उनको जोड यति कडा हुन्थ्यो कि त्यसको जबाफ ‘ठीक छ’ मात्र हुन सक्थ्यो ।

***

शान्तदासका जीवनको अर्को अभियान सुरु भयो । त्यो थियो बाल साहित्य अभियान । प्रचलित दृष्टिमा प्रौढ साहित्यको दाँजोमा बाल साहित्यको न त खासै महत्त्व थियो न त थियो इज्जत नै । बाल साहित्यका स्रष्टालाई ‘बाल साहित्यकार’ भनी हेय दृष्टिले हेरिन्थ्यो । यो हेय दृष्टिविरुद्ध शान्तदासको अभियान ‘बालपोष’ बाट सुरु भयो । जनकप्रसाद हुमागाईं त्यसका सहकर्मी थिए । वैचारिक, आर्थिक, शैलीगत वा स्वभावगत के कुरा मिलेन कुन्नि, जनकसँगको शान्तदासको सहकार्य भत्कियो । त्यसपछि शान्तदासले ‘बालकोसेली’ निकाले । यो थियो उनको एकल अभियानको माध्यम । शान्तदासको बाँकी जीवनको समय, ध्यान, लगन, ऊर्जा आदि सबैको लगानी यही ‘बालकोसेली’ मा भयो । शान्तदासले जनमानसमा ‘बालकोसेली’ लाई चिनाए, ‘बालकोसेली’ ले जनमानसमा शान्तदासको चिनारीलाई फैलायो ।

एकल अभियन्ता शान्तदास एकमा अनेक थिए । शान्तदासले आफैं बालकथा लेखक थिए, आफैं अनुवादक । आफैं टाइपकर्मी थिए, आफैं डिजाइनकर्मी । आफैं प्रकाशक थिए, आफैं प्रशिक्षक । आफैं प्रेस मालिक थिए, आफैं चित्रकार । आफैं हल्कारा टाइफको वितरक र वित्रेता थिए र आफैं थिए घरदैलो वा विद्यालय डुलुवा कथावाचक । एकल अभियन्ता शान्तदास आफैंमा बालसाहित्यको एउटा पाठशाला थिए । लेखकहरूलाई गृहकार्य दिने कडा गुरु थिए उनी । बालकथा लेख्ने मेरो कुनै सोच थिएन । मलाई न बालमनोविज्ञानको ज्ञान थियो, न त मलाई बालबालिकाको उमेरगत रुचि, क्षमता र शब्दभण्डारकै ज्ञान थियो । घरीघरी मकहाँ आएर शान्तदासले मलाई इख्याए र हौस्याए । उनले भने— आजका बालबालिका भोलिको नेपाल हुन् । आजका बालबालिका शारीरिक र मानसिक, वैचारिक र सांस्कृतिक दृष्टिले स्वस्थ र सुन्दर भए भोलिको नेपाल स्वस्थ र सुन्दर हुन्छ । स्वस्थ र सुन्दर नेपाल बनाउने सत्कर्ममा साथ दिन बालकथा नलेख्ने ? उनले मलाई लोभ्याए— बालसाहित्य लेख्ने लेखक–कविहरूको आयु बढ्छ । ती लेखक–कवि आजका कलिला बालबालिकाहरूको स्मृतिमा धेरै पछिसम्म जिउँछन् । नलेख्ने त खगेन्जी ?

शान्तदासको आग्रह सुन्दासुन्दा म थाकें, उनी थाके पो ! शान्तदासको अविराम आग्रहको मान राख्न मैले जानीनजानी बालकथा लेख्न थालें । शान्तदासको यस्तो गृहकार्य अरू थुप्रैलाई पनि आइलाग्यो । युद्धप्रसाद र श्यामप्रसादलाई त्यो आइलाग्यो । दुर्गालाल श्रेष्ठ र दिनेशराज पन्तलाई त्यो आइलाग्यो । शारदारमण र रामबाबुलाई त्यो आइलाग्यो । किशोर क्रान्ति पाण्डेलाई सम्म पनि त्यो आइलाग्यो । शान्तदासले गृहकार्यको शीर्षकै दिएर पनि लेखाए । यसको उदाहरण हो— ‘राम्रो–नराम्रो’ । यो गृहकार्यले पाका लेखकदेखि सिकारु बालबालिकासम्मलाई सिर्जन–कर्ममा लाग्न हौस्यायो ।

शान्तदास छनोटकारी र सृजनशील अनुवादक थिए । त्यसैले त उनले जोनाथन स्विफ्ट र हान्स क्रिश्चियन आन्डरसनजस्ता लेखक रोजे । उनले स्विफ्टको ‘गलिभरको यात्रा’ र आन्डसनका परिकथा टाइपका जादुगरी कथा अनुवाद गरे । अक्षरशः अनुवादमा शान्तदासको रुचि थिएन । उनले स्थानीय खाँचो हेरी अनुवादमा मौलिक रचनाको पुनःसिर्जन गरे । असल बालसाहित्यमा आनन्दसँगै ज्ञान दिने तत्त्व हुनुपर्छ । यो मान्यतामा शान्तदास दृढ थिए । बालसाहित्यमा पाण्डित्य र उपदेशलाई शान्तदास देखिसहँदैनथे । बालबालिकाको लोकतन्त्र उनको ध्याउन्नको माउ विषय थियो । त्यसैले त उनले बालबालिकालाई ‘तँ’ को अपमानजनक दर्जाबाट ‘तपाईं’ को सम्मानजनक दर्जामा उकास्न हर्दम् यत्न गरे ।

बालसाहित्य लेख्ने, कतै छाप्ने र ढुक्कसँग सुत्ने शान्तदासको बानी थिएन । उनी बालबालिकालाई रचना बुझ्न सघाउँथे, रचना रच्न हौस्याउँथे । बिछट्टको आंगिक हाउभाउ र माधुर्ययुक्त स्वरको उनको वाचनमा जादूगरी आकर्षण थियो । कथा सुनाउन धाएर घरैमा आउने ह्याटवाल हुलाकीको नाउँले उनी मेरा छोराछोरीका लागि अति प्रिय थिए । सायद आफ्ना आमाबाभन्दा पनि प्रिय !

शान्तदास दोहोर्‍याई–तेहर्‍याई भन्थे– असल बालसाहित्य लेखक बालबालिकाका आमाजस्तै हुनुपर्छ– करुणामयी, धैर्यशील, एकाग्र, अथक, त्यागी र क्षमाशील । नभन्दै उनी थिए पनि त्यस्तै ।

शान्तदास आजका बालबालिकाको भविष्यको चिन्ता गर्थे । यो चिन्तालाई व्यावहारिक रूप दिन उनले स्वस्थ र सुखकर बाल–खुराकीको निर्माणमा आफ्नो सारा ध्यान, यत्न र साधना अर्पित गरे । त्यो खुराकी थियो, बालबालिकालाई सचेत र स्वाभिमानी, संघर्षशील र लोकतान्त्रिक, करुणामयी र सहयोगी बनाउने सुन्दर साहित्य । आत्मप्रचार र प्रशंसा, पुरस्कार र पगरी एवम् हाई–हाई र स्याबासीप्रति शान्तदासमा कुनै लालसा थिएन । उनका लागि जीवनको आनन्द, पुरस्कार र प्रशंसाको मुहान आफ्नो अभीष्ट अनुरूपको सिर्जना, सिर्जना र केवल सिर्जना थियो, र थियो त्यसको उचित उपयोग ।

नयाँ संविधानमा नेपाललाई समाजवादउन्मुख भनिएको छ । समाजवाद नेपाली समाजको भोलिको सुन्दर सपना हो । सत्तामा ‘हामी समाजवादी हौं’ भनी कहिल्यै नथाक्ने जीबातहरू छन् । आश्चर्य ! बाल मस्तिष्कमा समाजवादका सपना भर्न नित्य यत्नशील शान्तदासलाई यिनले कत्ति चिन्दा रहेनछन् । शान्तदासको अन्त्येष्टिमा देखाएनन् त मुख यी कसैले पनि ! जीवनको सतह–सतहमा कुद्ने सञ्चार क्षेत्र पनि शान्तदासलाई खासै चिन्दोरहेनछ । खै, सम्मान र महत्तासाथ दिएनन् त प्रायःजसोले शान्तदासको अन्तिम विश्रामको समाचार र उनका सत्कर्महरूको मिहिन वृत्तान्त । यी नानाओली औतारीहरूले शान्तदासको चिन्तन र कर्मको जतिसुकै उपेक्षा गरून्, कष्टसाध्य यत्नद्वारा बालमस्तिष्कमा उनले बीजारोपण गरेका समाजवादका सपना कदापि मर्ने छैनन् ।

प्रकाशित : मंसिर ९, २०८० १०:१९https://ekantipur.com/koseli/2023/11/25/neglected-shantadas-08-12.html

Wednesday, November 29, 2023

युगयुगको आगो !

 जेठ १०, २०७७ शनिबार ९:३४:०

डा. माधवप्रसाद पोखरेल


सिद्धिचरण श्रेष्ठ मूलतः ‘शारदा’ कालीन कवि हुन्। उनले जुद्धशमसेरका पाला (१९९१ साल) देखि राजा वीरेन्द्रका पाला (२०४९) सम्म कविता लेखे, तर पनि उनका कवितामा व्यक्त भएका क्रान्तिकारी विचार नेपालमा सधैँझैँ अहिले पनि सान्दर्भिक देखिन्छन्। यति बेला भारतले नेपाललाई हेपेर अंग्रेजसँग भएको सुगौली सन्धिलाई लत्याएर लिम्पियाधुरासम्मको नेपालको सिमानाको बेवास्ता गरेर लिपुलेक हुँदै मानसरोवर जाने बाटो बनाएको छ र नेपाली राष्ट्रियता घाइते भएको छ। सिद्धिचरणका कविता यति बेलाकै नेपालका समस्या सम्झँदा पनि काम लाग्ने देखिन्छन्। सक्कली कविताको विशेषतै के हो भने, त्यो कविता भूगोलको जुनसुकै कुनाको भए पनि, इतिहासको जुनसुकै खण्डमा रचिएको भए पनि पाठकलाई त्यो ताजा लाग्नुपर्छ। 

नेपालीहरूले इतिहासमा गरेका क्रान्तिहरू सधैँ खेर गइरहे जस्तो जनतालाई लागिरहेको सिद्धिचरण यसरी लेख्छन् : 

१.    खेर गएको क्रान्ति (‘मङ्गलमान’, २०४९)

क.    माछो माछो भ्यागुतो भो, यत्न भयो व्यर्थ। देश मात्र ठगिँदै गो लाखौँ लाखौँ पल्ट।।
ख.    मन्त्रीमण्डल फेरिँदै गो, फेरिएन देश। मेटिएन दुःख कष्ट, मेटिएन क्लेश।।
ग.    बनाउँछु देश भनी ढोङ खुबै गर्थिस्। मन्त्री भएपछि तँ ता पशु जस्तै बनिस्।। थुक्क पशु ! घाँस खा जा ! छैन तँलाई लाज ? तँ जस्ताले बनाएर बन्दैन समाज।।
घ.    परिवर्तन भयो तर सुख भेटिएन।...जस्तातस्तै देख्छु म त कैले देश बन्छ। ठूलो कुर्सी पाएको त्यो साथी मक्खै थियो।। मङ्गलमानलाई उल्टै उपदेश दियो, ‘हडबड गरी हुन्न क्यै समय

लाग्छ। जादू छडी हुन्न साथी ! धैर्य गर्नुपर्छ।।’
यो देशमा भएका दामी वस्तु लुट्न अनि फुट र सामाजिक दुर्भाव फैलाउन झ्याङ्गिरहेको साम्राज्यवादीहरूको बिगबिगी सिद्धिचरण यसरी ओकल्छन्

२.    

घुम्छन् बाज समान माथि नभमा साम्राज्यवादीहरू...। हाम्रो देशमहाँ सरापसरिका व्याधाहरू यी सब ...। उर्लेको भल झैँ फिरङ्गीहरूले ढाक्तै थिए एसिया। मान्छेको अधिकारको हननका फैलाउँदै दुष्क्रिया (‘भीमसेन थापा, २०६०)।।
देश भित्रका कहिल्यै ननिख्रिने भ्रष्टाचार, अन्याय, शोषण, दुर्दिन र भावी अनिष्ट सिद्धिचरण यसरी सम्झिन्छन् (‘कुहिरो र घाम’ २०४५),

३.  

 क. अन्याय भन्ने, शोषण भन्ने लाम्किरा अजङ्गका। यहाँ छन् बैनी, फुंकार विषले भरेका।। 

ख.    आजको दिन पनि कुनै अजिङ्गर जस्तो भएर। अन्धकारको दुलो भित्र पस्न लागिरहेछ।।
सक्कली देशभक्तहरूको हालत र देशमा मौलाई रहेको फटाहाहरूको उन्नति कवि यसरी देखाउँछन्, 
क.    मकैका साथ घट्टमा पिँधिएका कीरा जस्तै। रात र दिनको चक्कीमा मलाई पिँध्दै।। मेरा दिनहरू हाँसिरहेछन्।
ख.    विषको पोका काखी च्यापी हिँड्न तिमीले जानेमा। तिम्रो हात आइपर्दछ, बल वैभव धाम बढेमा।।
अचेल नेपालीहरू कोही अन्यायमा पर्‍यो र कसैले अर्घेल्याइँ गरिदियो भने पनि हक्की भएर बोल्न छोडे। यसले गर्दा जुन निर्धाहरूका लागि भविष्यका सहिदहरूले दुःख पाउँछन्, तिनै देशभक्तहरूमाथि भएको अन्यायमा पनि सर्वसाधारण चुप लाग्ने प्रवृत्तिले सिद्धिचरण यसरी विरक्त हुन्छन् ः 

४.    लाछीको निन्दा 

क.    अपमान पाएँ मैले मान तिम्रो राख्न। नाङ्गो भई हिँड्नु पर्‍यो आङ तिम्रो ढाक्न।। ...भोक, रोग सही मरेँ, छैन मेरो कोही। तिमी पनि चूप बस्छौ लाज छैन केही (‘मङ्गलमान’)।।
ख.    नेपाली जन चूप छौ तिमिहरू अन्याय यस्तो सही। बोल्दैनौ किन न्यायका दुइ कुरा हा प्राण लुछ्ता पनि (‘मङ्गलमान’)।। 
ग.    जसले आफ्नो घर, खेत, गोठ क्यै जानेन। स्वदेशको काम गर्‍यो, तर क्यै मागेन।। आज उही स्वर्गे हुँदा देशै चुपचाप। यस्तो गर्दा सबैलाई लाग्दैन र पाप (‘मङ्गलमान’)??
घ.    यो कस्तो जडता विदीर्ण दिलको यो प्राणघाती व्यथा। यो देख्ता पनि चुप्पचाप रहने यो मर्मघाती कथा।। साँच्चै घोर अनर्थ पो हुन गयो, के देख्नु यस्तो पर्‍यो। भाँचू लाग्छ मलाई यो कलम नै के लेख्नु यस्तो पर्‍यो (‘भीमसेन थापा’)।। 
सिद्धिचरण आफ्ना कवितामा सामाजिक विषमता अनि दलित, निर्धा र सीमान्तहरूका हकमा यस्तो लेख्छन्,

५.    दलित र सीमान्तको आवाज 

क.    देश हो यो साझा भन्छन्, तर खोइ त साझा ? बलियाकै थिचोमिचो नित्य यहाँ ताजा (‘मङ्गलमान’)।। 
ख.    जातभात तल्लो अनि माथिल्लोको भेद। विषमता पर्खाल यो जताततै छेद।। ...जातिपाती विभेद नै प्रगतिको फूलो (‘मङ्गलमान’)। 
ग.    अछूतको यस्तो कथा अन्त्य गर्नुपर्छ। मान्छे-मान्छे बराबर ज्यून सिक्नुपर्छ (‘मङ्गलमान’)। 
घ.    तल्लो सानो, ठूलो चाहिँ उपल्लो रे सुन। बाहुन, क्षेत्री, वैश्य, शूद्र बनाएको किन (‘मङ्गलमान’)? 
ङ.    खिचेर भिन्नता डोरी, यसको, उसको भनी। टुक्य्राई देश औ जाति हुन्न कल्याण विश्वको। (बालिवध)
च.    पाप भण्डाफोर गर्दै, हुन्छ जे होस् गाउनेछु। ती गलितको, ती दलितको हक गुमेको बोलनेछु (‘आँसु, २०७३)।।
राष्ट्रमा जनताभन्दा माथि कोही पनि हुँदैन, त्यसैले जनताको हक कुण्ठित भयो भने, विरोध, आन्दोलन, सङ्घर्ष र क्रान्ति चाहिन्छ भन्ने सिद्धिचरणको बोली कवितामा यसरी अभिव्यक्त हुन्छ, 

६.    जनताको सर्वोच्चता र विरोधको खाँचो

क.    जनताको हक नासो राजामाथि हुन्छ। जनताले मागेपछि फिर्ता दिनु पर्छ (‘मङ्गलमान’)।। 
ख.    हक आफ्नो खुशीसाथ हुँदैन है प्राप्ति। गर्नुपर्छ जनताले आन्दोलन क्रान्ति।। आन्दोलन क्रान्तिबाटै मिल्छ अधिकार। इतिहास सारा गर्छन् यै कुरा स्वीकार (‘मङ्गलमान’)।। 
ग.    समाजमारा राक्षसहरूसित जुध्नका निमित्त। ...पाखुरामा बल भर्नु छ (‘कुहिरो र घाम’)।।
घ.    स्वदेशी भनी खालि। नमारूँ के म कीरालाई? (?)
ङ.    शोषकहरूको यस्तै चड्का, अत्याचारी लात र धड्का। पाई बाको यो प्रिय छोरो, बाँचिरहोस्, अझ बाँचिरहोस् !! भाग अरूको लुट्नेहरूको नीद उखेल्ने हुरी बनोस् ! छलले बलले     ठूलाहरूको, सपना चिर्ने छुरी बनोस् ( ‘कारागारका सम्झना’१९९७)!!
च.    सायद रगतको मसीले प्राणको अक्षरले। मेरो यो मातृभूमिको वन्दना पूर्ण हुने हो कि (‘कुहिरो र घाम’)?
छ.    बाटो मेरो छेकिरहेको अजङ्गको साँढेलाई। लौरो लिइकन दूर लघारेँ, मैले कविता लेखेँ (‘कुहिरो र घाम’, २०४५)।। 
देशमा भ्रष्टहरू ठूला मान्छे ठहरिएर मान पाएको देख्ता कवि यसरी आक्रोश पोख्छन् ः

७.    नैतिकता

ठूलोबडो हुन चाहिँ अरूलाई ठग्नु। इन्साफको ढोका थुनी भोटे ताल्चा मार्नु (मङ्गलमान)।।
गरिब देशका नेता, हाकिम र ठालुहरूको विलासी जीवन प्रति कवि यसरी असहमति प्रकट गर्छन्,
 

८.    विद्रोह

मनुजकै पूजा लिएर, अप्सरालाई नचाई। देवताको स्वर्ग घुम्ने, हक छ के पृथ्वी रुवाई (२०५०, ‘आँसु’)?
    सहिदहरूका विषयमा कवि यसरी श्रद्धाञ्जलि चढाउँछन्,
 

९.    सहिद

क.    यौटा देह निमित्त दुर्ग्ति सही के वीरले ज्यूँदछ? आफ्नो मान र शान राख्न उसले मृत्यु स्वयं रोज्दछ (भीमसेन थापा)।।
ख.    जो मान्छे जन कार्यमा रत भई यो जिन्दगी मर्दछ। त्यो मान्छे जनतामहाँ अमरता ओढी सधैँ बाँच्तछ (भीमसेन थापा)।।
ग.    रोई रोई बाँच्न पुग्यो अब हाँसी हाँसी मर्न सिकूँ। रुखमा झुन्डिनलाई डोरी ओठ गरमले चुम्न सकूँ (‘मूल बाटो’)।। 
जनताको हक लुट्ने र थिच्नेहरूको विरोध र उछित्तो काढ्न निडर भएर फटाहाहरूविरुद्ध आन्दोलन, सङ्घर्ष र क्रान्तिका लागि देशभक्तहरूले सधैँ भविष्यको सहिद हुन सधैँ तम्तयार हुनुपर्छ भन्ने अद्वितीय विचार नेपाली कवितामा सर्वप्रथम प्रखर रूपमा व्यक्त गर्ने ‘युगकवि’ सिद्धिचरणलाई उनको १०९ औँ जन्मदिन (जेठ ९ गते) मा श्रद्धा सुमन !

https://annapurnapost.com/story/156620/


ग्वंगः हुनुको अर्थ...

 चैत १२, २०७८ शनिबार ९:४८:०

श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’


तेजेश्वरबाबु ग्वंगःको नामसँगै नेपाली साहित्यको सिर्जनामा निबन्ध, सांस्कृतिक निबन्ध, संस्कृति र कविता स्वतः आछ। विशिष्ट स्रष्टाको रूपमा मात्र होइन, स्थापित र सम्मानित स्रष्टा हुन् ग्वंगः। तीनै भाषामा उनका पुस्तकहरू प्रकाशित छन्। छोटाछोटा वाक्यमा निबन्ध लेख्नु उनको विशेषता नै हो। निबन्धमा तेजेश्वरपन छ। वाक्यमा छोटा भए पनि अर्थमा लामा छन् उनी। गम्भीर, प्रतीकात्मक, विम्बात्मक र काव्यात्मक हुन्छन्। तार्किकता, बौद्धिकता र दार्शनिकता उनका प्रत्येक निबन्धमा हुन्छन्। त्यसैले नेपाली निबन्धमा उनको नाम अग्रपंक्तिमै आउँछ। सांस्कृतिक निबन्धमा त नाम झन् अगाडि आउँछ।

ग्वंगः प्रत्येक चाडपर्व, रीतिरिवाज र परम्परालाई समयसापेक्ष र विज्ञानसम्मत व्याख्या गर्न सक्नुहुन्छ। हाम्रा संस्कार र संस्कृतिलाई आध्यात्मिक, सामाजिक र दार्शनिक रूपमा बताउन सक्ने विद्वान् हुन् उनी। आधुनिकताले विकृत बनाउँदै लगेका नेपाली संस्कृतिलाई व्यापक अर्थमा संस्कारित बनाउने कार्यमा पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजनमार्फत सक्रिय छन्। जन्म वर्षको हिसाबले १९९२ साल। उमेरले ८७ को भए पनि उनले बूढो भएँ, थाकेँ भनेको आजसम्म सुनिएको छैन। कात्तिक कृष्ण द्वादशीको दिन भक्तपुरको खौमामा जन्मिए। उमेरले जे भने पनि उनी व्यवहार र सक्रियता त्यस्तो लाग्दैनन्। लेखन, उत्साह र ऊर्जा सबैमा कतै देखिँदैन, बाधक हुँदैन उनको उमेर।

ज्ञान र अनुभवले भरिपूर्ण भएपछि यस्तै हुन्छ सायद। अक्षरको भारी बढेपछि बिसाउन परेजस्तै। भनेको पनि छु बेलाबेलामा, ‘यो उमेरमा यत्तिको सक्रिय हुने तपार्इं एक्लै हुनुहुन्छ।’ उनले समकालीन मात्र होइन, युवाकालीनहरूलाई पनि जितेका छन्। भक्तपुर, सूर्यविनायक मार्गमा उनी बस्ने घरको नाम ‘निष्ठा छेँ’ राखेका छन् उनले। ‘निष्ठा छेँ’ अर्थात् निष्ठा भएको घर। घरको नाम राख्ने जोकोहीले पनि प्रायः आदर्शकै नाम राख्छन् तर सबै आदर्शपरक हुँदैनन्। तर ‘निष्ठा छेँ’ ले भने निष्ठा कायम गरिरहन सकेजस्तो लाग्छ। जसको पहिलो तला र दोस्रो तलामा दुईवटा ठूलाठूला कोठा छन्, उनका अध्ययन र लेखन कर्मका लागि। दुवै कोठाका र्‍याकहरूमा अटाइनअटाइ राखिएका पुस्तक र पत्रिकाहरू छन्। भित्तामा अग्रज लेखक कविका तस्बिरहरू छन्। विभिन्न साहित्यिक संघसंस्थाबाट उनले पाएका सम्मानपत्र र पुरस्कारका प्रमाणपत्रहरू झुन्ड्याइएका छन्। दराजका विभिन्न तखतामा उपहार र मायाका चिनोहरू सजिएका छन्। यी दुवै कोठाभित्र पस्दा कुनै पुस्तकालयभित्र प्रवेश गरेजस्तो लाग्छ। कुनै संग्रहालय पुगेजस्तो पनि अनुभव हुन्छ।

त्यसैले हुन सक्छ, यही घरमा नेपाली साहित्यका अत्यन्तै अग्रजदेखि अनुजसम्मले उपस्थिति जनाएका छन्। कसैप्रति आस्था भएपछि मात्रै घरमा जाने गर्छन् जो कोही पनि। स्वागत सम्मान पाइने दैलो नै रोज्छन् पाएसम्म सबैले। यस मामलामा पनि तेजेश्वरबाबु ग्वंगः सम्मान गर्न र माया गर्न जान्ने साहित्यसाधक हुन्। आतिथ्यका धनी हुन् उनी। स्रष्टालाई सम्मान गर्ने संस्था नै बनाउनु भएको छ, झन्डै तीन दशकअघि। साहित्यिक सम्मान संगमबाट उनले साहित्यकारहरूलाई निरन्तर सम्मान गर्दै आएका छन् उनले।

शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी, राष्ट्रकवि माधव घिमिरे, कविवर केदारमान व्यथित, युगकवि सिद्धिचरण श्रेष्ठ, लैनसिंह वाङ्देल, गोविन्द गोठाले, विजय मल्ल, भीमदर्शन रोका, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, माधवलाल कर्माचार्य, डा. अभि सुवेदी, डा. तुलसी भट्टराई, माया ठकुरी, पद्मावती सिंह, डा. गोविन्दराज भट्टराई, भागीरथी श्रेष्ठदेखि नयाँ पुस्तासम्म पुगेका छन्, ग्वंगः निवास ‘निष्ठा छेँ’। पूर्वराजा वीरेन्द्रसमेत पाहुना लाग्न आएकोे घर हो, उनको। ३४ वर्षको सरकारी सेवाबाट सेवानिवृत्त हुन् उनी। देशका अधिकांश जिल्ला र धेरै देशको भ्रमण गरेका छन् ग्वंगःले।

‘निष्ठा छेँ’ अर्थात् निष्ठा भएको घर। घरको नाम राख्ने जोकोहीले पनि प्रायः आदर्शकै नाम राख्छन् तर सबै आदर्शपरक हुँदैनन्। तर ‘निष्ठा छेँ’ ले भने निष्ठा कायम गरिरहन सकेजस्तो लाग्छ।

अमेरिकाको मिचिगन विश्वविद्यालयबाट सांस्कृतिक नेतत्त्वशास्त्रमा स्नातकोत्तर गरेका छन्, ग्वंगःले। वाककला र कार्यकलाले जुन ठाउँ जिम्मा पाउँदा पनि उनी प्रिय कर्मचारी, प्रिय हाकिम भएरै बसे। नेपाली साहित्यमा उनको प्रवेश कविताबाट नै भएको थियो। २०१० सालमा ‘परोपकार’ पत्रिकामा पहिलोपटक कविता प्रकाशित भएको थियो ‘प्रेम’ शीर्षकको। झन्डै सात दशकदेखि निरन्तर साहित्यिक सिर्जनामा उनी छन्। पहिलो कविता संग्रह २०७१ मा प्रकाशित भएको थियो। ‘चराको गुँडझैं जन्मस्थल मेरो भक्तपुर’ कविता छापिएको ६१ वर्षपछि। ७० वर्षसम्म निरन्तर सिर्जनारत उनले प्रकाशनलाई त्यति महत्त्व दिएको देखिँदैन। उनका हालसम्म संस्कृतिका आयाम– २०५२, अवकाशपछिको आकाश– २०६७ र औकातभरिको सौगात– २०७३ निबन्धकृति प्रकाशित छन्।

अखबारी प्रकाशनमा भने उनको सक्रियता निकै प्रशंसनीय छ। उनका समकालीनहरू सभा समारोहमा मात्र उपस्थिति जनाइरहेका छन्। उनी भने हप्तामा दुईतीन वटासम्म लेख, निबन्धहरू प्रकाशित गरिरहेका छन्। अखबारमा हुने गरेका प्रकाशन, टेलिभिजनमा आउने अन्तर्वार्ताहरू हेर्दा, रेडियोहरूमा बज्ने अन्तर्वार्ता सुन्दा उनी नेपाली र नेवारी संस्कृतिका गुगलजस्तै लाग्छ। उनले जुद्धोदय पब्लिक हाइस्कुल, क्षेत्रपाटीमा पढे, २००५ सालतिर। त्यतिबेलादेखि नै उनमा साहित्यिक चेतना बढिसकेको थियो। उनका निकतटम सहपाठीमा साहित्यकार मोहनहिमांशु थापा, मदन रेग्मी, कृष्णभक्त श्रेष्ठ, लक्ष्मण राजवंशी र नेता मोहनविक्रम सिंह आदि हुुन्। ग्वंगःको पहिलो निबन्ध संग्रह ‘संस्कृतिका आयाम’को शीर्षकीकरण पनि मित्र मोहनहिमांशु थापाले गरिदिएका थिए।

तेजेश्वर र तेजेश्वरहरू यही समाजमा भक्तपुरे भएर मात्रै होइन, भक्तपुरकै न्यातापोलजस्तो बनेका छन्। तेजेश्वरजस्तै न्यातापोल र न्यातापोलजस्तै तेजेश्वरबाबु।

जुनसुकै क्षेत्रमा पनि भरिएकाभन्दा छचल्किएकाहरूले बढी महत्त्व पाइरहेको समय छ अहिले। तर, तेजेश्वर र तेजेश्वरहरू भने यही समाजमा भक्तपुरे भएर मात्रै होइन, भक्तपुरकै न्यातपोलजस्तो बनेका छन्। तेजेश्वरजस्तै न्यातपोल र न्यातपोलजस्तै तेजेश्वरबाबु। न्यातपोल देखिने गरेर पाँच तलाको बनेको छ र नदेखिने गरेर पनि पाँचैतलाको बनेको छ। पाँचतलाका लागि पाँचैतले जग ! त्यस्तै हुन्, तेजेश्वरबाबु पनि। देखिने उचाइ छ फिट पनि छैन उनको र नदेखिने पनि त्यत्तिकै होला उनीभित्र। वरपीपलका नदेखिने जराजस्तै। उनका अनुभव उनीभित्रको उनीजस्तै। माटोमुनिबाट महत्त्वपूर्ण इतिहास उत्खनन गरेजस्तै छन्, तेजेश्वर। उत्खनन गर्न सक्नेले मात्र देख्न सक्छन्, तेजेश्वरभित्रको तेजेश्वरलाई।

नथाकेर बुढ्यौलीसम्म गरिरहेछन् उनले साहित्यका लागि, संस्कृति अनि समाजका लागि। उनले जे गरिरहेछन्, त्यसले भविष्यलाई पनि अवश्य बचाउनेछ। उनीहरू जस्ताले नलेखे भोलिका सन्ततिले के पढोस् इतिहास भनेर ? के बुझोस् संस्कृति ? तेजेश्वरले सकेसम्म गरिरहनुपर्छ। गर्न खोज्नेहरू त अरू पनि होलान् तर गर्ने नै भने चाहिँ औंला भाँच्न पुग्ने पनि छैनन् जस्तो लाग्छ। यो कर्तव्य उनीजस्ताको हो र जिम्मेवारी पनि। आखिर थरले पनि ग्वंगः नै। ग्वंगः अर्थात् कुखुराको भाले। अर्थात्, अँध्यारो हटाएर उज्यालोको संकेत गर्ने। सुतेकाहरूलाई उठाउने ग्वंगः। जागरणको बिगुल बजाउने अनि आफ्नोपनको आभास दिलाउने ग्वंगः। अरू के भनूँ, आफू सधैं उठिरहने अनि सबैलाई उठाइरहने पनि।

https://annapurnapost.com/story/199227/


नेवारी भाषामा हस्तलिखित स्वस्थानी

 असोज २३, २०७८ शनिबार ६:३६:०

तेजेश्वरबाबु ग्वंगः


अन्तिम पानाको अन्तिम हरफमा यो वाक्य लेखिएको श्रीस्वस्थानी व्रतकथाको पुस्तक अझै हाम्रो पुस्तकालयमा शोभायमान छ। काशीनाथ बिजुक्छेका सुन्दर हस्ताक्षर त्यसमा उसरी नै चम्किइरहेका छन्। उनले लेखिदिएझैं मेरा हजुरबुवा हरिलालको त्यो नासो आजपर्यन्त अरू कसैकहाँ पुगेको छैन। 

हरेक माघ महिनामा हामी यही पुस्तक बडो जतनसाथ खोल्छौं। सावधानीपूर्वक पढ्छौं। र, श्रीस्वस्थानी माताको भक्तिभाव गर्छौं। यो नेवारी भाषामा हातले लेखिएको स्वस्थानीको पुस्तक हो। जानकारीमा आएअनुसार नेवारी भाषामा २२ प्रकारका लिपि फेला परेका छन्। तीमध्ये एउटा यसमा प्रयोग गरिएको छ। यो नेपाल संम्वत् ९९३ मा अर्थात् करिब डेढ सय वर्ष पहिला लेखिएको हो। पुस्तकमै यो उद्धृत गरिएको छ। 

म विसं १९९२ सालमा भक्तपुरमा जन्मिएँ। मेरै उमेरका पाकामध्ये पढालेखा केहीले यसलाई पढ्न सक्छन्। नत्र यो लिपि खुट्याउन सक्ने व्यक्ति अब कमै छन्। नेवारी भाषाको प्रयोग नै घट्दो छ। लेख्य रूपमा पनि नेवारीलाई अचेल धेरैजसोले देवनागरी लिपि प्रयोग गर्छन्। परापूर्वकालका गौरवमय लिपिहरू क्रमशः नासिँदै मासिँदै गएका छन्। 

हिन्दु धर्ममा ‘स्वस्थानी व्रतकथा’को ठुलो महŒव छ। स्वस्थानीे कथा हरेक वर्ष माघ महिनाभरि विशेष गरी हिन्दू महिलाले व्रत बस्छन्। श्री स्वस्थानी व्रतकथा हिन्दु समाजका लागि परिचित ग्रन्थ हो। माघमा घरघरमा यसलाई वाचन गरिन्छ। यसमा त्यही कथा छ, जुन हरेक घरमा हुने नेपाली भाषाको स्वस्थानी पुस्तकमा छ। फरक छ मात्र भाषा। यसको सौन्दर्य भनेकै त्यही हो, जुन मातृभाषामा छ। अर्को सुन्दरता हस्तलिखित हुनुमा छ। 

नेपाल (नेवारी) भाषाको मौलिक लिपि भने रञ्जना हो। यो सबैभन्दा परिस्कृत र कलात्मक लिपि हो। रञ्जनालाई नेपालले राष्ट्रलिपिका रूपमा संयुक्त राष्ट्रसंघमा दर्ता गराएको छ। यो अहिले विस्तार भएर भारत, चीन, मंगोलिया, जापानलगायत धेरै एसियाली मुलुकमा पुगेको छ। नेपालमा भने यसको प्रयोग झन् खस्किँदो छ। यसको उपयोग र संरक्षणमा राज्यले ठोस कदम चालेको छैन। नेपाली भावानुवाद : दक्ष प्रजापतिको यज्ञमा महादेवको अपमान भयो भनेर सतीदेवीले हाम फालेर आत्मदहन गरेपछि नारायण नै भागेर अन्तध्र्यान भए। त्यसपछि सबै देवता गन्धर्व किन्नरले अब यहाँ बसेर हामीलाई सुरक्षा हुँदैन भन्ने अठोट गरे। फेरि सबै देवता एकै ठाउँमा बसेर सल्लाह गरे कि दक्ष प्रजापतिको ज्यान रक्षा हुँदैन, महादेवले प्रजापतिलाई छोड्ने छैनन्। ३३ कोटी देवताले पनि रोक्न सक्दैनन् अब युद्ध हुन्छ। विष्णुको सुदर्शन चक्रले पनि निरीह अवस्थामा परेपछि ३३ कोटी देवताको आफ्नो ज्यान जोगाउन १० दिशामा भागाभाग भयो। 

हामीकहाँ भएको हस्तलिखित स्वस्थानी व्रतकथा पुस्तकको बाहिरी ढकनी (गाता) काठ को। शायद चाँपको काठ हुनुपर्छ। त्यसमा अन्डाको भित्री सेतो भागलाई फिटेर विभिन्न वनस्पतिको संयोजनबाट रंग बनाई हरियो, रातो आदि रंग निकालिएको छ। त्यसले अक्षर र चित्र लेखिएको छ। भित्री पाना अक्षर नेपाली कागजमा लेखिएका छन्। पुस्तकलाई कीराबाट जोगाउन हरिताल जडीबुटीबाट रंग्याइएको छ। त्यही कारण यतिका वर्षसम्म जस्ताको तस्तै छ। 

संस्कृति अध्येता तेजेश्वरबाबु ग्वंगः । तस्बिर : अशोक दुलाल

यो व्रतकथामा २४ अध्याय छन्। कथा नेवारी भाषामा भए पनि श्लोक संस्कृत भाषामा छन्। त्यसो त नेवारी भाषाको सुरुआत संस्कृत शब्द अपभ्रंश भएर बनेको पाइन्छ। नेपाली, अंग्रेजीलगायत भाषाको बढ्दो प्रचलनले नेवारीको विस्तारै नेपथ्यमा पुग्दैन। उपत्यकाका मुख्य नेवारी बस्तीमा समेत नयाँ पुस्ताले यसलाई उपयोग गर्न छाड्दै लगेको छ। हाम्रा नाति पनातिसम्म आइपुग्दा यसको ध्वनि र उच्चारणको मौलिकतासमेत हराइसकेको छ।

यिनको संरक्षणमा श्रीस्वस्थानी भवानीको कृपा लागोस्। विजया दशमीको शुभकामना। 
(अन्नपूर्णकर्मी तारा चापागाईंसँगको कुराकानीमा आधारित) 

https://annapurnapost.com/story/187941/


Tuesday, November 28, 2023

आउनुहोस्, कथा सुनौं !

 घनश्याम खड्का

काठमाडौंका भीडभाडपूर्ण गल्लीहरूमा आजकल देखिन्छन्– सुकुलमा बसेर पाका मानिसका कथा सुनिरहेका उत्सुक अनुहारहरू

काठमाडौंमा महिनैपिच्छेजसो कुनै जात्रा लागि नै रहन्छ । एउटा अलिखित समयमा कुनै जात्रा हेर्न जामन गुभाजु पुगेका रहेछन् । तन्त्र विद्याका कारण उनी तीनै लोकमा कहलिएका थिए । नेवारी भाषामा जामनको अर्थ हुन्छ– भातै खानु नपर्ने । तन्त्र विद्याको बलले अन्न–पानीको सहारा नलिईकनै महिनौंसम्म उनी बाँच्न सक्थे । अमानुष र देवताहरू समेतको भाषा बुझ्न सक्थे । भूतप्रेतलाई कजाउने मामिलामा सिद्धहस्त थिए !


अहिले पनि काठमाडौंका गल्लीगल्लीमा गुभाजुका यी तिलस्मी किस्सा सुनाउने, सुन्ने दुवैका आँखामा अचम्मको भाव टल्किरहेको भेटिन्छ । यस्ता अवतारी गुभाजुले त्यस दिन जात्रामा कसैले नदेखेको एउटा कुरा देखेछन्– त्यो के भने, मान्छेको वेशमा कल्पवृक्ष जात्रा हेर्दैछ । जात्रा सकियो । जात्रालु सब गए, कल्पवृक्ष र गुभाजु मात्रै बाँकी रहे । त्यस मान्छेरूपी कल्पवृक्षलाई तन्त्र बलले गुभाजुले जानै दिएनन् । छुटकाराका लागि बिचराले अनेक बिन्ती बिसाएछ ।

‘एउटा कुरा मान्यौ भने जान दिउँला,’ गुभाजुले सर्त तेर्स्याएछन् ।

‘मान्छु हजुर, भनिपाऊँ’ बन्दी वृक्षले जौंला हात गरेछ, ‘जे भने पनि मान्छु ।’ ‘सत्तल बनाउनु छ, चाहिने जति काठ देऊ त’ गुभाजुले आवश्यकता सुनाएछन् । मान्यता के छ भने, जे मागे पनि दिन सक्ने खुबी हुन्छ कल्प वृक्षसँग । काठ त उसका लागि मामुली नै भइगयो । तत्काल गुभाजुका अघिल्तिर उसले यामानको रूख हाजिर गराइदिएछ । चाहिने जति काठ आयो, कल्पवृक्ष गयो । त्यही एउटा अजंगको रूखबाट भव्य सत्तल बन्यो । त्यसैको नाम काष्ठमण्डप हो भन्ने कथा नेवारी सभ्यतामा पुस्ता दरपुस्तादेखि भनिँदै आएको छ ।

पौराणिक स्वादको कथा बोकेको उही काष्ठमण्डप २०७२ को भुइँचालोमा ढल्यो, पुनर्निर्माणमा नेवारी पुस्ताका तन्नेरी इन्जिनियरहरू कस्सिए । काष्ठमण्डप पुनर्निमाण अभियान–२०१६ नाम दिएर उनीहरूले सिलसिलाबद्ध हिसाबले ढलेको सम्पदालाई उठाउने योजनै अघि सारे । त्यसै उपक्रममा काष्ठमण्डपको इतिहास जान्ने आवश्यकता आइलाग्यो । बुझ्दै जाँदा उनीहरूका कानले जामुन गुभाजुको यही कथा सुन्न पुग्यो ।

‘अनि हामीलाई के लाग्यो भने, काष्ठमण्डपको भौतिक संरचनाभन्दा पनि बढी महत्त्व त योसँग जोडिएको कथाको छ,’ इन्जिनियर अश्वेन वीरसिंह ताम्राकार भन्छन्, ‘हाम्रा हरेक सम्पदाहरूका चाखलाग्दा कथा रहेछन्, जो नयाँ पुस्तालाई थाहै छैन ।’

युवा इन्जिनियरहरूबीच यस्ता कथा कसरी जगेर्ना गर्ने त भन्ने बारे छलफल चल्न थाल्यो । अनि उनीहरू एउटा निचोडमा पुगे, कथा त भनेरै जोगिन्छ । ‘त्यसो हो भने पाकाहरूसँग हामी कथा सुनौं,’ उनीहरूले आफैंसँग प्रस्ताव गरे, ‘टोलटोलमा जाऊँ, कथा जान्नेहरू खोजौं र हामी भेला भएर यो सब सुनौं ।’


यसो गर्न उनीहरूले एउटा संस्थै खडा गरे, जसको नाम जुर्‍यो, ‘बाखं न्यने वा’ अर्थात् ‘आऊ कथा सुनौं’ । तन्नेरी युवाहरूको यो प्रयासले बिस्तारै आकार लिँदै गयो । सुरुमा उनीहरूले जात्रा र पर्वका सम्बन्धमा पाकाहरूसँग गएर कथा सुनाइ मागे । काठमाडौंको भीडभाडपूर्ण गल्लीमा मानिसका उदास अनुहारहरू अचानक सुकुलमा बसेर कथा सुन्न थालेको भीडतिर उत्सुक भएर उभिन थाले । यसले कथा सुन्ने सुनाउने उपक्रमलाई बल दियो ।

प्रत्येक महिनामा एकपटक बस्ती–बस्तीमा कथा सुन्ने डबली लाग्न थाल्यो । कथा सुनिसकेपछि टोलवासीले भोजसमेत पनि खुवाउन थाले । ‘छिट्टै नै हाम्रो कामले प्रशंसा बटुल्यो,’ बाखं न्यने वाकी सचिव रिजा जोशी भन्छिन्, ‘टोलटोलबाट कथा सुनाउने निम्तोसमेत आउन थालेको छ ।’ उपत्यकाबाहिर बनेपा र पनौती पुगेर उनीहरूले कथा सुन्ने काम गरिसके ।

बाखं न्यने वाका अरू सदस्यजस्तै रिजा पनि पेसाले इन्जिनियर हुन् । सहरी विकास योजनाकारका रूपमा चिनिन्छिन् । बाखंका सदस्यहरू आइतबार–आइतबार पाटनमा भेला हुन्छन् । कथा सुनाउने शृंखलाको तयारी गर्छन् । सुनिएका कथाको भिडियोहरू तयार पार्छन् र त्यसलाई इन्टरनेटमा राख्छन् । त्यसको लेख्य लिपि उतार्छन् र पुस्तक तयार पार्छन् ।

रिजालाई सानोमा उनकी अजुरआमा गणेशमाया बज्राचार्यले अनेकन कथा सुनाउँथिन्, जस्तो लाखे र योमरीको कथा । सौतेनी आमा सानी केटीलाई कम खान दिएर घरका काममा र बाख्रा चराउन खटाउँथी । केटीलाई बाख्राले आफ्नो पेटबाट जादुझैं योमरी निकालेर गुप्त रूपले खुवाउँथ्यो । खानै नदिँदा पनि मज्जाले खान पाएकी आफ्नी छोरीभन्दा सौतेनी छोरी मोटाउनुको कारण जान्ने सानी आमाको उत्सुकताले रहस्य पत्तो लगाउँछ । र, दुष्ट सानिमाले बाख्रा नै काटेर खाइदिन्छे । तर, मर्नुअघि बाख्रीले सानी केटीलाई योमरी पाउने गुप्त तरिका बताएरै जान्छे । रिजालाई हजुरआमाले योमरी पहिले चखाइन् कि त्यसको चाखलाग्दो कथा पहिले भनिन् ? उनलाई थाहा छैन । तर, के थाहा छ भने उनले सुनेको योमरीको कथा उनीपछिको पुस्तालाई थाहै छैन । गत वर्ष ८९ वर्षको आयुलाई बिसाएर हजुरआमा बितिन् । रिजाको सम्झनामा हजुरआमा कथावाचिकाका रूपमा थपक्क बसेकी छन् । संस्थै खडा गरेर आफ्नो संस्कृतिसँग जोडिएका अनगिन्ती कथा सुनाउने अभियान चलाउन पाउँदा उनलाई हजुरआमाप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली दिन पाएझैं लाग्छ ।


मोबाइल र इन्टरनेटले बच्चाहरू आफ्नै संस्कृतिसँग बिरानो हुन थालेका बेला मोबाइल नहुँदाको जमानामा हजुरबुवा–हजुरआमाले सुनाउने कथाहरूलाई ब्युँताउने युवा इन्जिनियरहरूको प्रयासलाई सबैले सराहना गरेका छन् । काठमाडौंका तीनै सहरका अनेकन् ठाउँ, चाडपर्व, जात्रा, देवता र पौराणिक पात्रहरूबारे सानोमा सुनेका र सुन्न छुटाएका रोचक कथाहरू गुरुकुलीय परम्परामा सुनाउने काम हुँदा बाखं न्यने वाका सदस्यहरू खुसी छन् । यसरी सुनाइएका कथाहरूलाई जुनसुकै समयमा जोसुकैले सुन्न सक्ने गरी डिजिटल प्रकाशन गर्ने काम पनि उनीहरूले गर्दै आएका छन् ।

बालबालिकाका लागि नेपालभाषा, नेपाली र अंग्रेजीमा सचित्र पुस्तक पनि प्रकाशन गर्ने काम सुरु भएको छ । नेवारी सभ्यताका बाहा, बहि र डबूजस्ता परम्परागत वातावरणमा खुला ठाउँमा उनीहरू खुला आमन्त्रणका साथ कथावाचनको आयोजना गर्छन् ।

यसका लागि पाकाहरू कथा भन्न अघि सर्छन् । तन्नेहरीहरू गहिरो जिज्ञासाका साथ सुकुलमा पलेंटी मारेर कथा सुन्न बस्छन् ।

सुरुका दिनमा उनीहरू आफैंले रकम जोहो गरेर कथावाचनका कार्यक्रमहरू आयोजना गरेका थिए । अहिले स्थानीय सरकार, क्लब, युवा र महिला संगठनहरू यो कथा भन्ने सिलसिलालाई निरन्तरता दिनुपर्छ भन्दै तन्नेरी युवाको अभियानमा सघाउन स्वस्फूर्त अघि सरेका छन् । अब कथा भन्ने परम्पराले दिगो रूप लेला भन्ने आशा युवाहरूमा छ । बौद्ध संस्कृति मान्ने नेवारी समाजमा गुँला पर्वको विशेष महत्त्व छ । योसँग जोडिएको कथा र यसको महत्त्व दर्साउन बालबालिकाका लागि ‘न्याकु बाजा र गुँला’ नामको पुस्तक पनि प्रकाशित गरेका छन् उनीहरूले । यसलाई गुर्जु फाउन्डेसनले प्रकाशनमा सहयोग गरेको छ । त्यस्तै, इन्द्र जात्राबारे सुनाइएका कथाहरूको सँगालो ‘यन्या’ पनि प्रकाशित छ । काठमाडौंको सम्पदा र बस्तीका लागि दिगो पर्यटन एवं हरित वृद्धिबारे परियोजना नै सुरु गरेर बाखं न्यने वाले महालक्ष्मी नगरपालिका, गोदावरी नगरपालिका, चन्द्रागिरि नगरपालिका र कीर्तिपुर नगरपालिकासँग सम्बन्धित कथाहरूको सँगालो पनि प्रकाशित गरेको छ । विपन्नको आवासका लागि काम गर्ने संस्था ‘लुमन्ती’ ले उनीहलाई सघाएको छ ।

यो सराहनीय कामका लागि युरोपेली संघ र यूएन ह्याबिटाटजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय संस्था पनि हातेमालो गर्न आइपुगेका छन् । ‘युरोप अमेरिकातिर पनि स्थानीय कथाहरूलाई जगेर्ना गर्ने परम्परा रहेछ,’ कथा अभियानको सञ्चार पक्ष सम्हाल्दै आएका शैलेश राजभण्डारी भन्छन्, ‘हामी छिट्टै नै उनीहरूलाई पनि काठमाडौंमा बोलाएर कथा भन्न लगाउने योजनामा छौं ।’



नेवार संस्कृतिमा प्रचलित कथा सुनाउने परम्पराको मौखिक रूपलाई पुनरुत्थान गर्नु यो अभियानको मुख्य उद्देश्य हो । यसका लागि यहाँ काम गरेर विज्ञता हासिल गरेका विदेशीलाई पनि बोलाएर कथा सुन्ने काम उनीहरूले गर्न थालेका छन् । जस्तो कि, ‘नोस्टाल्जिक सिरिज’ मा काष्ठमण्डपको नक्साबारे अध्ययन गरेका जर्मन आर्किटेक्ट वल्फग्याङ कोर्नलाई बोलाएर उनीहरूले बोल्न लगाएका थिए ।

‘हाम्रो संस्कृति र सम्पदाबारे जानकार अरू पनि विदेशीलाई हामी कथावाचनका लागि बोलाउँछौं,’ रिजा भन्छिन्, ‘जसरी हुन्छ, हाम्रो सभ्यतासँग जोडिएका किस्सा–कहानी आउने पुस्ताका लागि संकलन गरेर त्यसलाई डिजिटलाइज गर्नु हाम्रो काम हो ।’

इतिहास र पुराणका घटना कथा बनेर मौखिक रूपमा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै आएको परम्पराले चाडपर्व, रीतिरिवाज र खानपिनबारे अनेकन् चाखलाग्दा विवरण जीवित राख्दै आएको छ । मोबाइल पुस्तामा त्यो हराएर जाने डर भइरहेका बेला आफूहरूले सुरु गरेको अभियानप्रति पाकाहरूले गरेको भरोसाले बाखं न्यने वाका सदस्यहरू उत्साहित छन् ।

भूकम्पले मूर्त सम्पदाको जोखिमलाई उजागर गरेर उस्तै जोखिममा परेको अमूर्त सम्पदा बचाउने अभियानको जन्म गरायो । एक हिसाबले यो भूकम्पले लगाएको एउटा गुन हो नेवारी सभ्यताका लागि ।

मौखिक परम्पराबाट अभिलेखित कथाहरूमा यो रूपान्तरणले यी अमूर्त सम्पदा हराउने छैनन् भन्ने आधार खडा गरेको छ ।

https://ekantipur.com/koseli/2023/09/02/169362085237162691.html